Nobel Sülh mükafatının laureatı məlum olub.

Norveç Nobel Komitəsi 2026-cı il Nobel Sülh mükafatının Navanethem (Navi) Pillaya verilməsi barədə qərar qəbul edib.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Aparteid dövründə siyasi məhbusları müdafiə edən, Ruandadakı soyqırımı ilə bağlı məhkəmə prosesində cinsi zorakılığın beynəlxalq cinayət hüququnda tanınmasına mühüm töhfə verən cənubi afrikalı hüquqşünas Navanethem “Navi” Pillay 2026-cı il Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb.

Norveç Nobel Komitəsi onun Nelson Mandelanın və aparteidə qarşı mübarizə aparan digər fəalların müdafiəsindən başlayaraq beynəlxalq məhkəmələrdəki fəaliyyətinə qədər uzanan hüquq mübarizəsini sülhün və beynəlxalq hüququn möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfə kimi qiymətləndirib.

85 yaşlı Pillayın hekayəsi yalnız bir hüquqşünasın karyerası deyil. Bu, dövlətin qanunları ayrı-seçkiliyin alətinə çevirdiyi bir cəmiyyətdə böyüyən qadının həmin qanunlardan insanları qorumaq üçün istifadə etmək uğrunda apardığı mübarizənin tarixidir. Onun fəaliyyəti beynəlxalq hüququn ən mühüm suallarından birini gündəmə gətirir: müharibə zamanı törədilən cinayətlərə görə məsuliyyət daşıyan şəxslər, hətta siyasi və hərbi gücə malik olsalar belə, ədalət qarşısında cavab verməlidirlərmi?

***

Navanethem Pillay 23 sentyabr 1941-ci ildə Cənubi Afrikanın Durban şəhərində, hind əsilli tamil ailəsində anadan olub. O, uşaqlıq və gənclik illərini insanları irqinə görə hüquqi və sosial baxımdan fərqli kateqoriyalara ayıran aparteid rejimi dövründə keçirib. Həmin sistemdə qaradərililərin və digər irqi qrupların hüquqları ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır, siyasi müxaliflər təqibə məruz qalırdı.

Pillay Natal Universitetində təhsil alaraq 1963-cü ildə bakalavr, 1965-ci ildə hüquq təhsili üzrə diplom alıb. 1967-ci ildə Natal əyalətində öz hüquq bürosunu açan ilk qaradərili qadın kimi tarixə düşüb. Onun vəkillik fəaliyyəti tezliklə siyasi təzyiqlərlə üzləşən insanların müdafiəsi ilə əlaqələnib.

Pillay aparteid rejiminə qarşı çıxan fəalların, siyasi məhbusların və təqib olunan şəxslərin hüquqlarını müdafiə edib. O, həbsxanalarda və polis nəzarətində işgəncə, təcridetmə və digər hüquq pozuntuları ilə bağlı problemləri gündəmə gətirirdi. 1973-cü ildə siyasi məhbusların hüquqi müdafiə almaq imkanının təmin edilməsi uğrunda mübarizəsi onun fəaliyyətində mühüm mərhələ olub.

Bu təcrübə Pillayın hüquqa münasibətini formalaşdırdı: qanun yalnız hakimiyyətin qərarlarını rəsmiləşdirmək üçün deyil, hakimiyyətin özbaşınalığından insanları qorumaq üçün də mövcud olmalıdır.

O, daha sonra Harvard Universitetində hüquq üzrə magistr və hüquq elmləri doktoru dərəcələri alıb. Aparteidin sona çatmasından sonra, 1995-ci ildə Cənubi Afrika Ali Məhkəməsinə təyin olunan ilk qaradərili qadın hakim kimi tarixə düşüb.

***

Pillayın beynəlxalq miqyasda tanınmasında əsas mərhələlərdən biri 1995-ci ildə Ruanda üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalına hakim seçilməsi olub. O, 1999–2003-cü illərdə tribunalın sədri vəzifəsini icra edib. Həmin dövrdə tribunal 1994-cü ildə Ruandada baş vermiş soyqırımı və onunla bağlı cinayətləri araşdırırdı.

Pillayın adı xüsusilə Ruandadakı Taba kommunasının keçmiş meri Jan-Pol Akayesunun işi ilə bağlı xatırlanır. 1998-ci ildə çıxarılan bu qərar beynəlxalq cinayət hüququnda tarixi presedent yaratdı: məhkəmə müəyyən hallarda zorlama və cinsi zorakılıq əməllərinin soyqırımı cinayətinin tərkib hissəsi ola biləcəyini tanıdı. Bunun üçün həmin əməllərin qorunan qrupu tamamilə və ya qismən məhv etmək niyyəti ilə törədilməsi kimi hüquqi şərtlər nəzərə alınırdı.

Bu qərarın əhəmiyyəti ondan ibarət idi ki, müharibə zamanı cinsi zorakılıq artıq sadəcə fərdi zorakılıq və ya müharibənin qaçılmaz nəticəsi kimi nəzərdən keçirilə bilməzdi. Belə əməllər müəyyən şərtlər daxilində insanlıq əleyhinə cinayət və soyqırımı kimi qiymətləndirilə bilərdi.

Pillay bu yanaşmanın əhəmiyyətini ifadə edərkən müharibələrdə zorlama əməlinin tarixən qənimət kimi qəbul edilməsinə qarşı çıxmış, belə zorakılığın cinayət kimi tanınmasının vacibliyini vurğulamışdı.

Onun fəaliyyəti beynəlxalq hüquqda cinsi zorakılıq qurbanlarının təcrübələrinin tanınmasına və müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət məsələsinin daha geniş müzakirəsinə töhfə verdi. Bununla belə, Akayesu işi bir hakimin fərdi qərarı deyil, tribunalın məhkəmə prosesində formalaşmış hüquqi presedent idi.

***

2003-cü ildə Pillay yeni yaradılmış Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin ilk hakimlərindən biri seçildi və 2008-ci ilədək onun Apellyasiya bölməsində çalışdı. Bu qurum soyqırımı, insanlıq əleyhinə cinayətlər, müharibə cinayətləri və digər ağır beynəlxalq cinayətlərin araşdırılması və mühakiməsi sahəsində mühüm rol oynayır.

2008-ci ildə BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarı vəzifəsinə təyin edilən Pillay 2014-cü ilədək bu postda çalışdı. O, bu vəzifədə insan hüquqlarının müdafiəsi, ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə, qadın və uşaqların hüquqları, işgəncələrin qarşısının alınması və silahlı münaqişələr zamanı törədilən pozuntuların araşdırılması kimi məsələlərə diqqət yetirirdi.

Pillay yalnız fərdlərin deyil, dövlətlərin də insan hüquqları qarşısında məsuliyyət daşımalı olduğunu müdafiə edirdi. Onun yanaşmasına görə, beynəlxalq hüquq siyasi maraqlardan asılı olaraq tətbiq edilərsə, öz əsas funksiyasını itirər. Hüququn nüfuzu onun güclülərə də, zəiflərə də eyni prinsiplərlə yanaşmasından asılıdır.

O, qadın hüquqlarının müdafiəsi sahəsində də fəal olub, beynəlxalq qadın hüquqları təşkilatı “Equality Now”ın həmtəsisçilərindən biri kimi tanınıb. Cənubi Afrikada qadınların hüquqlarının genişləndirilməsi və konstitusiyada ayrı-seçkiliyin qadağan olunması uğrunda fəaliyyət göstərib.

***

Pillayın sonrakı fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri BMT-nin İşğal Olunmuş Fələstin Əraziləri, o cümlədən Şərqi Qüds və İsraillə bağlı Müstəqil Beynəlxalq Araşdırma Komissiyasına rəhbərlik etməsi olub.

2025-ci ildə komissiya Qəzzada baş verən hadisələrlə bağlı hesabatında İsrailin hərəkətlərini soyqırımı kimi qiymətləndirib və müəyyən soyqırımı əməllərinin xüsusi niyyətlə törədildiyi qənaətinə gəlib. Bu, komissiyanın hesabatında irəli sürülən hüquqi nəticə idi; mövzu beynəlxalq səviyyədə kəskin siyasi və hüquqi mübahisələrin predmetidir.

Bu fəaliyyət Pillayın uzun illər müdafiə etdiyi əsas prinsipə — ağır hüquq pozuntularının araşdırılması və təqsirkarların məsuliyyətə cəlb olunması prinsipinə uyğun gəlirdi. Onun mövqeyinə görə, davamlı sülh yalnız atəşkəsin əldə olunması ilə deyil, qurbanların hüquqlarının tanınması və ədalətin təmin edilməsi ilə mümkündür.

***

Pillaya verilən Nobel Sülh Mükafatı yalnız onun şəxsi karyerasının tanınması kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu seçim beynəlxalq hüququn, məhkəmə institutlarının və müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət prinsipinin əhəmiyyətinə dair mesaj kimi də diqqət çəkir.

Mükafatın verilməsi ilə bağlı açıqlamada Norveç Nobel Komitəsi sülhün zorakılıqdan imtina və münaqişələrin hüquqi mexanizmlərlə həlli imkanları ilə əlaqəsini vurğulayıb. Komitənin yanaşmasına görə, müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyət daşıyan şəxslərin cəzalandırılması və zərərçəkənlərin ədalət əldə etməsi dinc dünya üçün zəruri şərtlərdəndir.

2026-cı il Nobel Sülh Mükafatının pul dəyəri 12 milyon İsveç kronudur. Təqdimetmə mərasiminin 10 dekabrda, Norveçin Oslo şəhərində keçirilməsi nəzərdə tutulur.

• Tanınmış aktrisanın oğlu vəfat etdi
• İspaniyalı aktyor ilə amerikalı müğənninin qalmaqalı - Təfərrüatlar
• Elza Seyidcahanın şeiri "Kərkük" qəzetində dərc olundu