Bu gün görkəmli dövlət xadimi, alimi və diplomatı, AXC Xarici İşlər Nazirliyində I müavin və AXC-nin İrandakı səfiri Adil xan Ziyadxanovun doğum günüdür.

Kulis.az "Tarixin kulisi" layihəsində onun haqqında məqaləni təqdim edir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucuları və dövlət xadimləri arasında adı bu gün əvvəlki qədər tez-tez çəkilməyən, amma ölkənin diplomatik tarixində mühüm iz buraxan şəxslərdən biri Adil xan Ziyadxanovdur. O, Gəncə xanı Cavad xanın nəvəsi, Qacar sülaləsi ilə qohumluq əlaqələri olan bir ailənin övladı idi.

Hüquq təhsili alan Adil xan əvvəlcə jurnalistika və ictimai fəaliyyətlə məşğul oldu, daha sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasətinin formalaşdırılmasında iştirak etdi. AXC-nin xarici işlər naziri müavini, faktiki olaraq nazir səlahiyyətlərini icra edən diplomat kimi çalışdı, daha sonra Azərbaycanın İrandakı diplomatik nümayəndəsi oldu.

Lakin Cümhuriyyətin süqutundan sonra onun həyatında tamam başqa mərhələ başladı. Adil xan Azərbaycana qayıda bilmədi və ömrünün qalan hissəsini İran və Türkiyədə yaşadı.

***

Adil xan Ziyadxanov 7 oktyabr 1870-ci ildə Gəncədə anadan olub. O, Əbülfət ağa Ziyadxanovun üçüncü oğlu idi.

Atası Cavad xanın nəvəsi, anası isə Qacar şahzadəsi Bəhmən Mirzənin qızı Azərhümayun xanım idi. Beləliklə, Adil xanın ailəsində həm Gəncə xanlığı, həm də Qacar sülaləsi ilə bağlı iki siyasi nəslin mirası birləşirdi.

Onun iki böyük qardaşı – Şahverdi xan və İsmayıl xan Ziyadxanov da tanınmış şəxslər idi.

Adil xan orta təhsilini Gəncə Kişi Gimnaziyasında alıb. 1894-cü il iyunun 1-də Moskva Universitetinin hüquq fakültəsini bitirib.

Ancaq onun fəaliyyəti yalnız hüquqla məhdudlaşmayacaqdı.

Adil xan Ziyadxanov Avropa və Şərq dillərini yaxşı bilirdi. 1905-ci ildən Bakıda Əlimərdan bəy Topçubaşovun redaktorluğu ilə çıxan “Kaspi” qəzetində əməkdaşlıq edir, maarifçi yazılarla çıxış edirdi.

Həmin il Azərbaycan türkləri adından çar II Nikolaya göndərilən petisiyanı imzalayan şəxslərdən biri də Adil xan idi.

1906-cı ildə Tiflisdə erməni-müsəlman qarşıdurmasının nizamlanması ilə bağlı keçirilən çoxgünlük yığıncaqlarda iştirak etdi.

Adil xan yalnız siyasi fəaliyyətlə kifayətlənmirdi. 1908-ci ildə Avropa ölkələrinə səfər etdi və təəssüratlarını “Avropada üç aylıq bir səyahətim” kitabında topladı. Əsər 1909-cu ildə Gəncədə nəşr olundu.

1917-ci ildə isə Gəncə Müsəlman İcraiyyə Şurasının yeddi daimi üzvündən biri seçildi.

***

1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulandan sonra Adil xan Ziyadxanovun siyasi fəaliyyəti yeni mərhələyə keçdi.

O, xarici işlər naziri Əlimərdan bəy Topçubaşovun müavini təyin edildi. Topçubaşov İstanbulda olduğundan Adil xan faktiki olaraq xarici işlər naziri vəzifəsini yerinə yetirirdi.

1918-ci il noyabrın 16-da Bakıya gələn İngiltərə hərbi qüvvələrinin komandanı general V. Tomsonu Azərbaycan hökuməti adından məhz Adil xan qarşıladı və onunla danışıqlar apardı.

Daha sonra Fətəli xan Xoyski xarici işlər naziri təyin ediləndə Adil xan onun müavini kimi fəaliyyətini davam etdirdi.

Bu dövrdə onun qarşısında əsas vəzifələrdən biri yeni yaranmış Azərbaycanın xarici aləmdə tanıdılması idi.

Adil xan Ziyadxanovun Azərbaycan haqqında hazırladığı kitab da bu məqsədə xidmət edirdi. Azərbaycan və fransız dillərində nəşr olunan “Azərbaycan” kitabının 2 min nüsxəsi 1919-cu ildə Parisə – Versal sülh konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı Əlimərdan bəy Topçubaşova göndərildi.

Kitab Avropa ölkələrində, ABŞ və Kanadada yayılırdı.

Adil xan beynəlxalq səviyyədə Azərbaycanın tanınması ilə yanaşı Ermənistandakı azərbaycanlıların vəziyyəti məsələsini də gündəmdə saxlayırdı.

***

1919-cu ilin martında Adil xan Ziyadxanov İrana göndərilən nümayəndə heyətinə rəhbərlik etdi.

Səfərin nəticəsində müxtəlif dostluq və ticarət müqavilələri imzalandı. Adil xan Azərbaycanın İran tərəfindən de-yure tanınmasına nail oldu.

Azərbaycan hökumətinin 1 avqust 1919-cu il tarixli qərarı ilə Tehranda diplomatik nümayəndəlik yaradıldı və xarici işlər nazirinin müavini Adil xan Ziyadxanov Azərbaycanın İrandakı diplomatik nümayəndəsi təyin edildi.

O bu vəzifəyə 1919-cu ilin oktyabrında təyin olunsa da, Tehrana yalnız 1920-ci il yanvarın 15-də gedə bildi.

Cümhuriyyət dövründə Azərbaycanın İranda diplomatik şəbəkəsi də genişləndi. Tehranda səfirlik, Təbriz və Rəştdə konsulluqlar, Məşhəddə vitse-konsulluq, Xoy və Əhərdə isə konsul-agentlikləri fəaliyyət göstərməyə başladı.

***

Adil xan Ziyadxanov diplomat olmaqla yanaşı yazıçı və publisist kimi də fəaliyyət göstərirdi.

İranda olduğu müddətdə “Azərbaycan: tarixi, ədəbiyyatı və siyasəti” adlı kitabını yerli soydaşları arasında pulsuz paylayırdı. “Qələmin uçuşu” adlı iki hissəlik əsəri isə fars dilində nəşr edilmişdi.

Onun bu fəaliyyəti yalnız ədəbi məqsəd daşımırdı. Adil xan öz yazıları vasitəsilə Azərbaycanın siyasi, tarixi və milli məsələlərini təbliğ etməyə çalışırdı.

“Qələmin uçuşu” əsəri sonrakı illərdə də onun siyasi düşüncələrini əks etdirən əsas mətnlərdən biri oldu.

***

1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra Adil xan Ziyadxanov Bakıya qayıtmadı.

İranda qalan Adil xan siyasi sığınacaq aldı və vəkilliklə məşğul olmağa başladı. Onun üçün Azərbaycana qayıtmaq real təhlükə idi. Qardaşı İsmayıl xan Ziyadxanovun güllələnməsindən sonra Adil xan da geri qayıdacağı təqdirdə oxşar aqibətlə üzləşə biləcəyini anlayırdı.

1921-ci il iyunun 22-də onun diplomatik fəaliyyəti dayandırıldı.

Bundan sonra Adil xan Tehranda bələdiyyə idarəsində, Sosial Təminat Nazirliyində çalışdı. Daha sonra Təbrizə göndərildi və burada dəmiryolu və gəmiçilik idarəsində müxtəlif vəzifələrdə işləyib.

Onun siyasi həyatı faktiki olaraq başa çatsa da, yazıçılığı və ictimai fəaliyyəti davam etdi.

***

1934-cü ildə Adil xan Ziyadxanov İstanbula köçdü.

Burada Azərbaycan mühacirləri ilə yaxın münasibətdə oldu, Azərbaycan haqqında əsər yazdı. Bu əsər daha sonra, 1993-cü ildə Vilayət Quliyevin ön sözü ilə “Şuşa” nəşriyyatı tərəfindən “Azərbaycan” adı ilə çap edildi.

Adil xan İstanbul Universitetində hüquq fənnindən dərs deyirdi.

O, ömrünün sonuna qədər Türkiyədə yaşadı və 1957-ci ildə İstanbulda vəfat etdi.

Beləliklə, bir vaxtlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasətinin formalaşmasında iştirak etmiş, gənc respublikanın İrandakı diplomatik fəaliyyətinə rəhbərlik etmiş Adil xan Ziyadxanov həyatının son illərini doğma ölkəsindən kənarda keçirdi.

***

Adil xan Ziyadxanovun fəaliyyəti diplomatiya ilə məhdudlaşmırdı. O, Azərbaycanı xaricdə tanıtmağı həm siyasi, həm də ədəbi fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirmişdi.

Onun əsas əsərləri arasında 1909-cu ildə nəşr olunan “Avropada üç aylıq bir səyahətim”, 1919-cu ildə çap edilən “Azərbaycan haqqında tarixi, ədəbi və siyasi məlumat” və 1931-ci ildə Tehranda fars dilində nəşr olunan “Qələmin uçuşu” xüsusi yer tutur.

“Azərbaycan haqqında tarixi, ədəbi və siyasi məlumat” əsəri sonrakı illərdə fars və fransız dillərinə də çevrildi.

Adil xanın irsi sonradan sovet dövründə yaxşı münasibət görmədi. 1954-cü ildə Azərbaycanda siyasi baxımdan zərərli hesab edilən kitabların kitabxanalardan yığışdırılması ilə bağlı qərar qəbul edildi və həmin kitablar arasında Adil xan Ziyadxanovun əsərləri də vardı.

***

Adil xan Ziyadxanovun həyatında bir neçə fərqli dövr birləşir: Gəncədə zadəgan ailəsində başlayan uşaqlıq, Moskva Universitetində alınan hüquq təhsili, “Kaspi”də jurnalistika fəaliyyəti, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasətindəki mühüm rolu, İrandakı diplomatik missiyası və nəhayət, uzun illər davam edən mühacirət həyatı.

O, Cavad xanın nəslindən gələn bir dövlət adamı kimi tarixə düşsə də, həyatının ən böyük faciəsi Azərbaycanın müstəqil dövlətinin süqutundan sonra doğma ölkəsinə qayıda bilməməsi oldu.

Adil xan Ziyadxanov ömrünün sonuna qədər Azərbaycan haqqında yazdı, dərs dedi, diplomatiya və publisistika ilə məşğul oldu. Lakin onun siyasi fəaliyyətinin ən məhsuldar dövrü cəmi iki il yaşayan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə birlikdə tarixə çevrildi.

• “Emmi”də “Ən yaxşı aktrisa” bəlli oldu
• Süni intellektlə serial hazırlanır – Tarixdə ilk dəfə
• "İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin yeni strukturu müəyyənləşdi