news-inner
clock09:00 calendar-gray 25 Aprel 2014 view-gray3326 dəfə oxunub
view-gray3326 dəfə oxunub

Sarı gəlin, sən kimin gəlinisən? KİNO SEANS

Kulis.Az-ın “Kino Seans” layihəsində rejissor Yavər Rzayevin “Sarı gəlin” filmi müzakirə edilir.

Filmdəki hadisələrQarabağtorpağında cərəyan edir. Çox ürəyiyumşaq, sadəlövh Qədir (Hacı İsmayılov) öz təkidi ilə müharibəyə yollanır. Xidmət etdiyi hərbi hissəyə erməni əsirləri gətirilir. Bu hərbi hissənin komandiri Rasim (Ramiz Novruzov) isə müharibədə bütün ailəsini itirmiş, həyatdan ümidini üzmüş adamdır. Məhz Rasimin əmrilə Qədir erməni əsiri Artavası (Cahangir Novruzov) öldürməlidir. Ömründə toyuq başı da kəsməmiş Qədir isə çıxılmaz vəziyyətə düşür...

Müharibədən birgə qaçan azərbaycanlı ilə erməninin faciəli taleyindən danışan film dövlət sifarişi ilə 1998-ci ildə istehsal edilmişdir.

“Sarıgəlin” filminin nümayişindən sonra Humanitar Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru, konfliktoloq Əvəz Həsənov: və Vesti.az saytının əməkdaşı Vüqar Həsənov Şərif Ağayarın moderatorluğunda filmi müzakirə etdilər.

- Film haqqında ilk təəssüratınız maraqlıdır...

Əvəz Həsənov: Filmin çəkildiyi dövrə görə demək olar ki, kifayət qədər riskli mövzuya toxunublar. Əgər indi bu filmə baxmağa çəkinirlərsə, o dövrdə ortaya çıxsaydı rejissor üçün kifayət qədər riskli olardı. Cəsarətli və tolerant mövqe ortalığa qoyulub. Ermənistanla Azərbaycan arasındakı münaqişənin əsas tərəflərini bir kənara qoyub, dolma, “Sarı gəlin” kimi mövzuları dartışmağımıza gülə biliblər. Eyni zamanda bunu tolerantlığa və dözümlülüyə transformasiya ediblər. Bu kifayət qədər uğurludur.

Vüqar Həsənov: Bu film məndə xeyli utanc hissi yaratdı ki, indiyə qədər niyə belə diqqətlə baxmamışam.Bu filmə baxandan sonra ordakı simvolika vasitəsi ilə anladım ki, müharibə necə böyük faciələrə səbəb olur. Doğrudan da müharibənin sonu yoxdur. Bu film doğrudan da o illər üçün kifayət qədər riskli filmdir. O vaxt hələ müharibənin ağrı-acısı yeni idi, təzə idi. İndi də ağrı acı var, amma o illər başqa idi.

Əvəz Həsənov: Film 1998-ci ildə çəkilib. O zaman ehtirasların pik nöqtəsi idi. 1999-cu ildən sonra ehtiraslar soyudu və insanlar bir az da olsun reallığı düşünməyə başladılar.

Vüqar Həsənov: İndi mən özümə sual verirəm ki, geniş kütlə bu filmə baxsa nə düşünəcək? Məncə daha çox gənc nəsil bu filmə baxmalıdır. Yaşlı nəsil Qarabağ faciəsinin ağrı-acısını tam olaraq bilir. Bizdə elə bir nəsil var ki, II Dünya Müharibəsinin də təsirlərini öz həyatında hiss edib. Gənclik isə müharibə haqqında ancaq yaşlılardan eşidib. Gənclik bu filmə baxmalıdır ki, Qarabağ müharibəsi haqqında öz fikri olsun. Düşünürəm ki, bu baxımdan film lazımlı filmdir.

- Əvvəl dediniz ki, filmə baxandan sonra fikrim dəyişdi. Əvvəl necə düşünürdünüz?

Vüqar Həsənov: Filmə qədər müharibənin bu boyda təsiri barədə düşünməmişdim. Tabut, kəfənlərdən başların çıxması çox böyük simvolikadır. Hələ də sülhə doğru gedən qatara dayan deyirlər. Sülhə sabitliyə mane olmağa çalışırlar.

- Şübhəsiz ki, sənət baxımından dediyiniz fikirlərə qatılıram. Amma burda yenə də ziddiyyətli məqam var. Film dövlət kinostudiyasında istehsal olunub. Müəyyən qədər rejissora müstəqillik verildiyini bilirsiniz. Filmin premyerası vaxtı mən mətbuatda idim və filmlə bağlı iradlar oldu. Sırf dövlətçilik baxımından o iradlara haqq qazandırıram. Çünki o dövr dövlətin bir ideoloji xətti vardı. Siz necə düşünürsünüz, bəlkə tez idi bu filmi çəkmək, bu mövzuya müraciət etmək? Ailəsindən bir nəfər əsir düşən adamın bu filmə baxmağı, bunu qiymətləndirməyi çətin idi...

Əvəz Həsənov: Vaqif Mustafayevin “Hər şey yaxşılığa doğru” filmi daha ağırdır.

- Bu tragikomediyadır, o film daha çox sarkazmla çəkilib.

Əvəz Həsənov: O sarkazmın arxasında daha çox sülh mesajları var. Ermənin meyitinin qaytarılması, ona hörmətlə yanaşılması daha çox sülh mesajları verir. O dövr üçün bu filmi göstərmək çətin olardı. Heydər Əliyevin dövründə sülhməramlı addımlar atılırdı və bu film onun təsiri idi. Elə ideologiyalar vardı ki, onu azərbaycanlılaşdırmaq lazım idi. “Sarı gəlin” sülh simvolu, birləşdirici və ortaq dəyər kimi qəbul olunur. Cəmiyyətin damarını tutmaq baxımından düşünülmüş bir filmdir.

- Bir var bomba adamın öz evinə, bir də var qonşusuna düşsün. Azərbaycanda elə ailələr var ki, hələ də əsirlikdə olanı var. Onların münasibəti necə ola bilər bu filmə?

Vüqar Həsənov: Düşünmürəm ki, insanlar bu filmə baxmağa hazırdır. Bu film bizə beynəlxalq aləmdə uğur gətirə bilər. Bir neçə festivalda nümayiş etdirilib. Məncə yenidən təbliğ olunmalı, münaqişəyə Azərbaycanın mövqeyi kimi təqdim edilməlidir. Mənə çox maraqlıdır ki, müharibəni görmüş, əsir, şəhid vermiş ailələr filmə baxıb hansı fikri yürüdəcəklər. Hazır olacaqlarmı bu filmi qəbul etməyə?

Əvəz Həsənov: Biz Azərbaycanlı rejissorların çəkdiyi filmləri auditoriyalarda göstərmişik. 23 rayonda məcburi köçkünlər və bu tip adamlara nümayiş etdirmişik. “İnternyus”un xətti ilə Azərbaycanla Ermənistanın birlikdə çəkdiyi "Kamança" filmi var. Habil Əliyevlə erməni kamançaçalanla birlikdə “Sarı gəlin” ifa edir. Filmə baxan məcburi köçkünlərə, komandirlərə bu səhnələr yad deyildi. Onlar dərhal konteksti tuturdular. Onlar bilirlər nə mesaj verilir. Münasibətlərdən bunu başa düşmək olurdu. Onların bir dənə nəticəsi var: biz itirmişik, ədalətsizliklə üzləşmişik. Hansı film ki, bu ədalətsizliyi, itkini ört-basdır edir, ona münasibət pisdir.

Vüqar Həsənov: Azərbaycan kinosu çox çətin duruma düşüb. Vətənpərvərlik mövzusunda filmlər çəkilir. Son çəkilən “Dolu” filminə baxdıq. Bu filmə baxandan sonra gənc nəsildə müəyyən bir hiss doğulacaq. İtirilən torpaqlar haqqında, faciələr haqqında fikir formalaşacaq. Mən “Sarı gəlin”ə baxandan sonra düşündüm ki, oğrudanmı barışığa, sülhə hazıram? Necə edəkki, xalqları müharibədən çəkindirək? Gənc nəsil üçün çox çətindir. Bilmir “Dolu” filmindən aldığı təəssürata yönəlsin, yoxsa “Sarı gəlin”ə inansın. Azərbaycan kinematoqrafiyası üçün də çox çətindir. Bilmirlər hansı yönümlü filmlər çəksinlər.

- Elə adam var , burda oturub bizə sübut edə bilər ki, Azərbaycan tamaşaçısı “Dolu” filminə baxmalı, torpaqların azadlığı uğrunda mübarizə aparmalıdır. Bu fikrə səmimi şəkildə inanan, patetik düşüncədən uzaq adamlar çoxdur.

Əvəz Həsənov: Auditoriyanın sifarişi o cürdür. Tamaşaçı vətənpərvər filmlərə baxmaq istəyir. Filmdə azərbaycanlı da, erməni də məsum vəziyyətdə idi. Hər ikisi küncə sıxışdırılmış, qorunmağa məhkum olunmuşdu. Bir-birinə ona görə kömək edirdilər ki, əslində onların özünü qorumaq lazım idi. Əgər bizim ermənilərlə problemimiz olmasaydı Qafqaz Rusiyaya qarşı böyük bir təpki göstərə bilərdi. Filmdə hər iki tərəfin də müharibədən qaçmağı göstərilib. Tankların rəqsini rejissor elə-belə fikirləşməyib. Hərbi maraq birləşdirib. Hərbin düşməni təmiz və zəif insanlarıdır. Bizim mədəniyyətimizdə çoxlu oxşar şeylər var. Bu analogiyalar imkan verib ki, biz 20 il atəşkəsi saxlayırıq. Bu filmlə hökumət konkret mesaj vermək istəyib. Heydər Əliyev 1998-ci ilə ATƏT-in üç məsələsini müzakirəyə çıxarmışdı. Bu film təsadüfi deyil.

- Dövlət ssenariyə, rejissor işinə sovet vaxtında olduğu qədər müdaxilə etməyib. Bilirəm ki, rejissora kifayət qədər azadlıq verilib. Yoxa heç bu qədərini də çəmkəm mümkün olmazdı.

Əvəz Həsənov: Mən də onu düşünürəm ki, rejissorun uğuru bu hadisələrin mahiyyətini tuta bilməsidir. Məncə film 20-30 il sonra da aktual olacaq.

Vüqar Həsənov: Yavər Rzayevin bir uğuru da ondadır ki, Azərbaycanlılar və ermənilərin birlikdə yaşaya bilməsinə şəxsən məni inandırdı.

- Əslində Azərbaycan dövlətinin də siyasəti budur. Ölkəmizin ərazi bütövlüyü çərçivəsində ermənilərə yüksək muxtariyyət vəd edilir. İki məqam var. Zori Balayanın məşhur əsərindəki məqama toxunaq. Həkim anasının gözləri önündə uşağı doğrayır. Bu çox aqressiv bir şeydir. Bu mətnə dünyanın ağıllı bir adamı baxır və sonra “Sarı gəlin” filminə baxır. Məncə ağıllı bir ingilis üçün “Sarı gəlin” filmi və ordakı münasibət bizim sənətkarımızın uğurudur. Biz demirik ki, hərbiçimiz də belə düşünsün, əsgərimiz qalxıb şeir oxusun. Amma belə mütərəqqi sənətkarımızın olması böyük uğurdur.

Əvəz Həsənov: Vaxtilə “genosid”lə bağlı internet saytlarına yayılan əsas şəkil sinəsinə qılınc sancılmışuşaq cəsədi idi. Bizimkilər bir müddət bu şəkildən istifadə etdilər. Bu birinci ermənilərdə başlamışdı ki, türkün süngüsü, qılıncı bizə qarşıdır. Sonra bizdə xaçabənzər qılıncla bunu əks etdirdilər. Amma normal avropalı qanlı şəkillərə baxmır. İndi ancaq insan sifətləri, real insan şəkilləri var. Biz də onu keçdik. Hacı İsmayılovun oynadığı Qədir rolu əsl sənətdir. Unikaldır.

- Azərbaycanın “Oskar” mükafatı olsa, onu məmnuniyyətlə Hacı İsmayılova vermək olardı.

Əvəz Həsənov: Bu adam rəsm çəkir, Koroğlu at üstündə, əlində də saz. Koroğlunun belə əlində silah görmək istəmir. Bu müharibə üçün yad insandır.

Hacı İsmayılov Azərbaycan xalqının obrazıdır. Azərbaycan xalqı müharibə istəmir. Və mən əminəm ki, erməni xalqı da müharibə istəmir. Cəfər Cabbarlının əsərində də var. Allahverdi, İmanverdi məsələsində... Bu film də göstərir ki, o əsər aktualdır. Bizdə erməni deyəndə bütün milləti bir şifrə altında birləşdirirlər. Bu yaxınlarda bir məclisdə söhbət oldu ki, ermənilər ümumiyyətlə insan deyil. Mən çaşıb qaldım. Məlum oldu ki, biz nəyi qarışdırırıq. Biz daşnaklarla, dinc insanları qarışdırırıq. Mən Qarabağda şahidi olmuşam, qonşu kənddən erməni bizimkilərə zəng edib ki, ehtiyatlı olun “saqqallılar” gəlib. Bu mənada rejissorun yaratdığı erməni obrazı da o xalqın obrazıdır. Onların yaşayışı da çox vaxt azərbaycanlılara bağlı olub.

Gürcülərin Türkiyədə mədəniyyət günləri keçirilirdi. Rəqslərin və musiqilərinin doxsan faizi bizim "Ləzginka"ya bənzəyirdi. Ritmlər, paltarlar oxşar idi. Biz bunu gürcülərlə mədəniyyət ortaqlığı hesab edirik. Halbuki, ermənilərlə biz daha yaxın olmuşuq. Amma onlarla bağlı belə şeylər çıxanda plagiata, düşmənçiliyə yozuruq. Filmin mesajı ondan ibarət deyilmi ki, “Sarı gəlin” sizi ayırmaqdansa, bəlkə birləşdirsin?

Əvəz Həsənov: Əslində bu mesaj var. Bu film simvolların üzərində qurulub. Ermənistanda kifayət qədər düşmənçilikdən bezən adamlar var. Biz onları tanımırıq, onlar da bizi.

Bizim vəziyyətimiz bir az çətindir. Çünki biz Dağlıq Qarabağ ermənilərini geri qaytarmaq istəyirik. Biz hansı cür siyasət yürütsək ermənilər bundan istifadə edir. Bizim millətçilər də deyir ki, hərbi əhval-ruhiyyəni aşağı salmaq olmaz. Onların da həqiqətləri var.

- Ermənilər bizi dünyaya vəhşi, barbar xalq kimi təqdim edir və bildirirlər ki, bizimlə bir yerdə yaşaya bilməzlər. Qırğını isə əslində daşnaklar törədib. Bizdə bu cür filmlərin çəkilməsi, əsərlərin yazılması bizim nüfuzumuzun dünya miqyasında yüksəlməsinə xidmət edər.

Vüqar Həsənov: Türkiyədə son vaxtlar ermənilərə rəğbət bəsləyən kitablar yazılır, filmlər çəkilir. Böyük konfransların birində solçu bir türk mənə dedi: "Biz ermənilərlə problemimizi çözdüyümüz üçün, onlarla yumşaq davranırıq. Bizim içərimizdə ermənilər milli azlıqdır. Sizin isə Qarabağınız var. Onu çözdükdən sonra, siz də həll edəcəksiniz.”

- Sual doğur:torpaq işğal altında olduğu halda bizim humanistliyimiz nə qədər doğrudur?

Vüqar Həsənov: Məncə doğrudur. Ondan söhbət getmir ki, biz müharibəyə hazır deyilik, torpaqlarımızı almaq istəmirik. Xeyir, biz müharibəyə hazırıq. Amma humanizm də olmalıdır. “Fəryad”, “Dolu” və sair filmlərdə azərbaycanlı erməni əsirinə, sadə insanına humanist davranır. Biz dünyaya göstərməliyik ki, ermənilərdən fərqli olaraq dialoqa hazırıq. Yenidən şəhidlər verilməsini, evlərin dağılmasını istəmirik. Bunu dünyaya təqdim etməliyik ki, biz mədəni dialoqa da hazırıq. Bu Azərbaycan auditoriyasına hesablanmış film olmamalıdır. Bu bizim mövqeyimizi göstərmək üçün dünyaya çıxmalıdır.

- Ermənilər “tatar” müraciətini monqol-tatarlarla müqayisə üçün işlədirlər. Çünki monqol-tatarlar işğal zamanı çox qəddar və amansız olublar. Ermənilər bunu xüsusi olaraq, bizim qəddarlığımızı göstərmək üçün deyirlər. Yavər Rzayev kimi rejissoru yetirən mühit, təbii ki, qəddar mühit deyil.

Əvəz Həsənov: Ermənilər heç bir zaman bizə qarşı arqument tapa bilməyib. Bizdə onlara qarşı aqressiya olmayıb.

- Heç bir klassik əsərimizdə erməniyə qarşı aqressiya yoxdur. Bizdə müharibə, qan təbliğ olunmur.

Əvəz Həsənov: Erməni təbliğatına qulaq asan adamlar, onlara inanmırlar. Ermənilər ona görə bizi Osmanlı, türk kontekstindən çıxarmırlar ki, 1915-ci il hadisələri bütün dünyanın diqqətindədir.

Vüqar Həsənov: Bir çətin məqam var. Sizcə Yavər Rzayev kimi düşünən adamların sayı nə qədərdir?

Əvəz Həsənov: Təbii ki, azdır. Az olduğu üçün biz bu missiya ilə məşğul oluruq. Biz başa düşürük. Mən arxama baxmıram ki, on minlər, yüzminlər arxamca gəlir, yoxsa yox. Yavər Rzayev məndən sülhpərvərdir. Çox mütərəqqi düşünüb.

- Sizcə sənət nə dərəcədə bu məsələlərlə məşğul olmalıdır? Sənət Qarabağın azadlığı üçün vətənpərvərlik aşılamalıdırmı? Bəzən bunu ayırırlar.

Əvəz Həsənov: Mən tələbə olanda Qarabağ müharibəsi başlayıb. Jurnalist kimi bütün cəbhə bölgəsini gəzmişəm, proseslərdə iştirak etmişəm. Bəzən Bakıdan gedəndə kitablar aparırdım. Postfa qalan əsgərlərə, Jukovun, Suvorovun döyüş haqqında kitablarını verirdim. Düşünürdüm ki, onların döyüş əhval-ruhiyyəsini artırım. Fikirləşirdim ki, Azərbaycanın şairləri, yazarları hardadır ki, biz öz əsgərimizə öz əsərlərimizi göndərə bilmirik. Elə bilirdim beş ildən sonra olacaq, amma olmadı.

- Sizcə necə əsərlər lazımdır?“Sarı gəlin”i əsgərlərə aparmaq olarmı? Fikirlərinizdə ziddiyyət yarandı...

Əvəz Həsənov: Sülh yaradan insan üçün bunu demək paradoksaldır. Amma “Sarı gəlin” döyüşən əsgər üçün təbliğat vasitəsi deyil. Döyüşən əsgərə “Dolu”nu aparmaq lazımdır. Bizim əsgərlər üçün mesajlar verən filmlərimiz, tele proqramlarımız var. Olanlar kifayət edər döyüşçülər üçün. Mən intellektual əsgər üçün müharibənin çətinliklərini göstərən əsər yazardım. Sülhün hansı zülmlərlə əldə edildiyini göstərmək lazımdır.

Vüqar Həsənov: Fyodr Bandarçuk Stalinqrad haqqında film çəkdi və bu müharibə veteranları tərəfindən birmənalı qarşılanmadı. Ona irad tutdular ki, müharibəni düzgün göstərməmisən. Yavər Rzayevin filmində də eynisi var. Çünki Bandarçuk da müharibəni yox, hansısa almanla, rusun faciəsini göstərib. Bu qalib cəmiyyətdə düzgün qarşılanmadı. Biz hələlik məğlub tərəfik. Ona görə bunun necə qarşılanacağını demək çətindir.

Əvəz Həsənov: Biz gərək zamanındabütün acıları göstərək. Bizdə heç kim bir əlilin, döyüşçünün, veteranın adi, bugünkü həyatını yazıb göstərmir. Bizim ədəbiyyatımızda döyüşçü obrazlı olmalıdır. Bu filmdəki Qədir hazır obrazdır, ondan istifadə etməliyik. Biz bu obrazların diliylə müharibəni göstərməliyik. Əsərlərimizdə ağrılar olmalıdır.

Vüqar Həsənov: “Dolu” romanında da belə obrazlar çoxdur.

- Biz torpaqlarımızı işğaldan azad edilməsini təbliğ edən əsər yazanda sənət kontekstində uduzuruq. Sənət kriteriyalarında əsər yaradanda vətəndaş kontekstində uduzuruq...

Əvəz Həsənov:Tutaq ki, hansısa manyakın həyatından film çəkilir. Bu təbliğat deyil. Bu manyakın necə həyat yaşadığını göstərməkdir. Bizdə müharibə filmləri çəkilməlidir ki, nə baş verdiyini bilək. Mən sülhdən danışanda insanlara göstərməyə hazır material olmalıdır. Bu əsərdən sonra Yavər Rzayevin yaradıcılığını araşdıracağam, qismət olsa özü ilə tanış olacağam.

Vüqar Həsənov:Mənim üçün sual hələ açıq qalır ki, cəmiyyətimiz bu filmə hazırdır, yoxsa yox. Amma Belə bir filmə baxmaq və Yavər Rzayev kimi sənətkarı tanımaq çox xoşdur.

Aşağıda siz bu filmə baxa bilərsiniz.

news-inner-user
Cəlil Cavanşir

294 məqalə

Paylaş

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti