writer1

Cəlil Cavanşir

Məqalə sayı

294
clock11:03 calendar-gray 03 İyul 2013 view-gray731 dəfə oxunub
view-gray731 dəfə oxunub

Sümüyümə düşən hava

Bu yaxınlarda “Oyun havası” povestini oxudum və əmin oldum ki, Məmməd Oruc da Azərbaycan ədəbiyyatında oxunması vacib, araşdırılmalı, yaradıcılığı təbliğ edilməli müəlliflərdəndir. “Oyun havası” povesti mübaliğəsiz olaraq Azərbaycan ədəbiyyatının qiymətli nümunələrindən biridir. Çox təəssüf edirəm ki, belə bir qiymətli əsərlə çox gec tanış olmuşam. Bəlkə də bunun səbəbi Məmməd Oruc kimi qiymətli bir yazıçının gözdən-könüldən uzaq, bir kənara çəkilib, necə deyərlər “başını aşağı salıb” yaradıcılığı ilə məşğul olmağıdır. Qəribədir ki, belə maraqlı və zəngin alt qatı olan, ədəbi baxımdan uğurlu bir əsər yazan müəllif illərlə ədəbi prosesdən, müzakirələrdən kənarda qalıb. Amma istedadı, həqiqi ədəbiyyatı uzun müddət sıxışdırıb kənarda saxlamaq, gündəmdən uzaq tutmaq qeyri-mümkündür.

***

“Oyun havası” povestindən əvvəl Məmməd Orucun Kulis.az saytında çap olunmuş “Akvariumda farel ovu”, “Testeron” və “Güman” hekayələrini oxumuşdum. Amma Məmməd Orucu bir yazıçı kimi “Oyun havası”ndan sonra kəşf etdim. Necə deyərlər “Oyun havası” “sümüyümə düşdü”.

Povestin əsas qəhrəmanı qoluzorlu, asıb-kəsən, bütün kəndi qorxu altında saxlayan, qolunun gücünə güvənən keçmiş qəssab Əlizamandır. O elə kəndin gözü önündə “güclənib”. Yəni onun qorxulu bir varlığa çevrilməsinin səbəbkarı kənd camaatının özüdür. Əlinə düşən bütün fürsətlərdə həmyerlilərinə, yaxınlarına qolunun zorunu göstərən Əlizaman kənd-kəsəkdə, rayonda əməlli başlı qorxu mühiti yarada bilib. Hamı ondan çəkinir. Amma o təkcə qoluzorlu Əlizaman deyil. Onun “işbazlığı” sayəsində neçə-neçə həmkəndlisi ali məktəblərdə təhsil alıb kəndə qayıdıb. Cəmi bir il həbsdə olduğu müddətdə isə heç bir həmkəndlisi ali məktəbə qəbul oluna bilmir. Bəli, Əlizaman nə qədər qorxunc olsa da, həm də lazımlı, vazkeçilməz adamdır.

***

“Oyun havası” Azərbaycanın kiçik bir kəndində baş verən əhvalatları, hadisələri əhatə etməsinə baxmayaq mahiyyət etibarı ilə qlobal, dünyəvi əsərdir. Əlizamanın əsgərlikdən yenicə gəlmiş Məti tərəfindən öldürülməsi, meyitinə heç kəsin yiyə durmamağı, uzun müddət elin-obanın “tük saldığı” “Qorxu”nun cəsədinin iylənməsi, nə mollanın, nə mürdəşirin, nə də kənd camaatının onun dəfninə gəlməməyi, cəsədi dəfn edilməmiş qonşunun toy çaldırması və hamının Əlizamanın havasına - “Sarıköynəyə” qol qaldırıb oynaması mənə dünya tarixinin talesiz diktatorlarını xatırlatdı. Xüsusilə Qəddafinin taleyi gözlərimin önündə canlandı. Yavaş-yavaş güclənməsi, xalqın gözündə böyüməsi, xalq üçün həm faydalı, həm də qəddar olması və aqibəti...

Eyni zamanda taleyi Əlizamanın taleyinə bənzəyən onlarla diktatoru xatırladım...

***

Əsərin bəşəri mahiyyəti, zora, gücə, diktaturaya, avtoritarizmə münasibəti olduqca maraqlıdır. Nədənsə məndə belə təəssürat yarandı ki, “Oyun havası” diktatura əleyhinə yazılmış bir əsərdir. Əlizaman qorxunun simvoludur. Xalq Əlizamanı sevmir, bütün diktatorlar kimi ondan qorxur. Ancaq qorxuya, zora qarşı üsyan, etiraz mütləqdir. Əlizamanın simasında qəddarlığın, harınlığın labüd sonu çox maraqlı və çox dəqiq təsvir olunub. Qəddarlıq hörmət və sayğı yox, qorxu yaradır. Hərdən işlərinə yarasa da, onsuz işləri keçməsə də kənd camaatı Əlizamanı sevmir. Meyiti ortada qalır. Nə erməni sevgilisi Anuş, nə doğma qardaşı Heydər onun cənazəsini dəfn etməyi boynuna çəkir. Həyat yoldaşı isə saatlarla tərəddüd içində çırpınır. Son anda Əlizamanın iylənməkdə olan cəsədinə əyri yollarla qazandığı pullar və qadının artıq məhv olmuş sevgi hissləri kömək olur.

Amma təcili yardım maşının sürücüsü də, qəbrini qazan traktorçu da etdiklərini pulun müqabilində edir.

***

Müəyyən məqamlarda müəllif mentallıqdan qaça bilmir. Yəni bəşəri dəyərlərin fonunda məhəlli ideyalar da “gözə dəyir”. Məsələn kəndin dəlisi Məmmədağanın toya yox, Əlizamanın dəfninə gəlməyi, həyat yoldaşının son anda Əlizamana sahib çıxması və s.

Uzun illər Əlizamanın eyş-işrət, qumar məclislərində oyun havası olan “Sarıköynək” havasının onun öldürüldüyü gün qonşu toyunda səslənməsi, Əlizamanın oyun havasına bütün kənd camaatının qol-qaldırıb oynaması qorxunun məğlubiyyətini göstərən bir detaldır. Bütün qorxulara qarşı üsyan labüddür və bütün qoluzorluların, diktatorların bir sözlə əlizamanların sonu bəllidir...

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

Yeni filmin nümayişi təşkil olunub
18:01 08 May 2021
Ədəbiyyat tariximizə qızıl hərflərlə yazılan misralar: 5 seçmə şeir
17:20 08 May 2021
Azərbaycanlı musiqiçi vəfat etdi
16:20 08 May 2021
Gənc yazardan yeni hekayə: Şlaqbaum
15:39 08 May 2021
Aktyor kitabxananın qonağı oldu
15:01 08 May 2021
Musa Yaquba sevgi və iztirabla - Kamal Abdulla yazır...
14:20 08 May 2021
Çingiz Hüseynovun ən çox sevdiyi 10 roman - Siyahı
13:36 08 May 2021
Xalq şairi Musa Yaqub dəfn olunub - Fotolar
12:37 08 May 2021
Şeir yazmağa Stalinə görə başladı, evli ola-ola bir qadına vuruldu, arvadı sevgilisinə yazdığı şeirləri gizli oxudu – Musa Yaqubun nağıl kimi həyatı
12:30 08 May 2021
Xalq artisti koronavirusdan dünyasını dəyişdi
11:38 08 May 2021
Şuşanın Mədəniyyət paytaxtı elan olunmasının 10 tarixi dərsi
11:10 08 May 2021
Ölən adamdan şair olar? - Gənc şair Fikrət Qocaya şeir həsr etdi
10:35 08 May 2021
Qətlə yetirilmək istərdim: Gecənin qaranlığında... Bıçaqla...
10:05 08 May 2021
2021-ci ilin “Oskar” saxtakarlığı – Sevda Sultanovadan sərt tənqid
09:00 08 May 2021
Jurnalist Fulya haqqında film çəkiləcək
18:56 07 May 2021
Sabir Rüstəmxanlıdan təsirli sözlər: “Əlvida, əziz qardaş!”
18:08 07 May 2021
Nizami Gəncəvi və Yunus Əmrəyə həsr edilən səhnə əsəri nümayiş olunub
17:46 07 May 2021
“Buynuzdan yazanda kəndi işğal olunan şairlərdən utanırdım” - Musa Yaqubun son müsahibəsi
17:15 07 May 2021
Musa Yaqubun dəfn olunacağı yer bəlli oldu
16:39 07 May 2021
Azərbaycanlı şairin ingiliscə kitabı çıxdı
16:12 07 May 2021