news-inner
clock12:22 calendar-gray 04 Aprel 2020 view-gray988 dəfə oxunub
view-gray988 dəfə oxunub

Bugünkü yazarların xəyanəti - Tənqidçi yazır...

Kulis.as tənqidçi Mehman Qaraxanoğlunun “Pandemiya günlərində ədəbi sezintilər” seriyasından “ Qasım əminin yaddaşı” essesini təqdim edir.

Homerin “İliada” poemasının motivləri əsasında alman rejissoru Volfanq Petersenin çəkdiyi məşhur “Troya” (2004) filmində Axilles deyir: “Bütün öldürdüklərim məni görüb deyirlər: Səni gözləyirik, qardaş”.

Axilles, həqiqətən, böyük savaşçıdır. Onun üçün adam öldürmək su içmək kimi bir şeydir. Amma biz də Axillesdən geri qalan deyilik. Öldürdüklərimiz çoxdu, lap çoxdu... Fərq orasındadır ki, Axillesin bir zərbə ilə o dünyaya göndərdiyi adamlar üzücü gözləntilər altında da heç olmasa ona “qardaş” deyə xitab edə bilirlər, bizim öldürdüklərimiz isə bizi görüb üzlərini yana tuturlar...

***

Kimin ağlına gələrdi ki, cəmi bir-iki il bundan əvvəl istifadəyə verilən və evimizin beş addımlığından keçən böyük İpək yolu günlərin bir günü insansızlıqdan bu qədər fağır, tənha və miskin görünəcək...

Dünən öz yaşıl odasını tərk edən bir ilbizin arxasınca selikli iz buraxaraq, asfaltın ortasınacan sürünüb gəldiyinin şahidi oldum. O, bəlkə də öz uzun yolçuluğunu gecədən başlamışdı. Yenə də öz hərəkətində idi. Qarmon kimi açılıb yığılan bədəni təklik haqda öz musiqisini bəstələyirdi. Yolun ortasına düşəm əyri-üyrü xətlərsə notlar idi...

***

Tənha yolda tək-tək ötüb keçən maşınların uğultusu çox dəhşətlidir. Adamı qəribə bir vahimə basır. Əvvəllər isə başqa cür düşünürdük; guya maşınların çox olduğu yerlərdə adamın qulağı batır. Yalandı, ağ yalandı!!!

***

Troyanın gələcək şahzadəsi Hektor kiçik qardaşı Parisə deyir: “Ölümdə heç bir qəhrəmanlıq, heç bir poeziya yoxdur”. Amma Homerdən üzübəri dünya tarixinə baxdıqda, xalqların daha çox qatilləri özlərinə qəhrəman seçdiklərinin şahidi oluruq...

***

Yaddaşın hansı xətt və “format” üzrə “dialektik” inkişafını müşahidə etmək üçün sizə iki mətn təqdim edirik:

  1. “İnsanlar deyəcək: “Mən atları ram edən Hektorun dövründə yaşamışam. Mən Axillesin dövründə yaşamışam”. (“Troya” filmi)
  1. “Bax bu uşaq Qarğa Mələyin nəvəsidir, gün tutulan ili anadan olub. Bu uşaq ilan qırxan Səfdərin oğludur; çəyirtkə taxılları tərk eləyən ili doğulub. Bu uşaq pişiksatan Haşımın nəvəsidir. Novruz bayramı ilə aşura bir günə düşən ili anadan olub. Bu uşaq balıqudan Cəfərin nəvəsidir. Eşşəkçi Aslan tut ağacından uçub ölən ili anadan olub. - Qasım əmi! Sən özün hansı ildə anadan olmuşsan? - Xaşal Qurbanı sel aparan ili”. (Ə.Haqverdiyev “Mütrüb dəftəri” hekayəsi)

Biz hər iki mətni müqayisə edib, onları qeyd-şərtsiz, tarixi xronoloji ardıcıllığı nəzərə almadan sosial-genetik yaddaşın qeyri-müəyyənlikdən (1-cidən) müəyyənliyə doğru (2-ciyə) təkamülü kimi səciyyələndirə bilərik. Birinci mətn insanları bəzən “ekstaz” halına salan idbar müharibə pafosunu simvolizə edir. Bu an – bu sətirləri yazdığım zaman yaddaş o pafosla birgə tarixin ən ucqar küncünə gömülüb. Kimlərin o sözləri söylədiyini də tarix çoxdan unudub. Amma ikincidə yaddaş tarix, təbiət və kosmosun bir parçası kimi çıxış etdiyindən o, heç bir zaman öz bütövlüyünü, mükəmməlliyini və unikallığını itirməyəcək...

Başqa cür desək, dünya varoluşuna görə Hektorun və Axillesin deyil, Qasım əmilərin yaddaşına minnətdar olmalıdır.

İndi özünüz seçin; bir tərəfdə müharibələr, hektorlar, axilleslər, odisseylər, məhrumiyyət və aclıqlar, təpəgözlər, bic mikrob və viruslar doğan murdar sivilizasiyaların yaddaşı, digər tərəfədə ruh və dilində gün, uşaq, ilan qırxan, Novruz, pişiksatan, eşşəkçi, aşura, tut ağacı, balıqudan, çəyirtkə və sairələrin bərq vurduğu Qasım əmilərin yaddaşı...

***

“- Necə oldu ki, sağ qaldınız?

- Özümü sükuta alışdırdım”. (“Kəpənək” filmi)

Bugünkü yazarların çoxu sükuta alışa bilmədiklərindən məhvə məhkumdurlar. Söhbət onların mətnlərindən gedir. Hələ mürəkkəbi qurumamış və ya klaviaturada təpələrinə döydükləri hərflərin qışqırtıları qulaqlarından getməmiş, tezbazar mətnlərini kütlənin içərisinə “itələmələri” dəb halını alıb. Bu hal həm də mətnə xəyanət kimi qiymətləndirilməlidir...

Dünya şöhrətli sənətkarların öz əsərləri üzərində necə inad və səbrlə işləmələri haqqında onlarla nümunə göstərmək olar. Təkcə Tolstoyun rus ruhunun ən möhtəşəm təcəssümü hesab olunan “Hərb və sülh” romanının üzünü yeddi dəfə köçürməsi faktı, zənnimizcə, yetər...

***

Narın yağış altında “aerodorom” papağımın dimdiyindən asılmış tək damcını müşahidə edirəm. Lap kiçik hava şarına oxşayır. Nədənsə, qopub düşmür. Yox, bu, yaşamaq uğrunda mübarizə-filan deyildir. Gözə görünməyən onlarla kiçik su zərrəciklərini canına hopduran damcı büsbütün yumrulanmamış, dolmamış, necə deyərlər, öz yükünü tam tutmamış düşənə oxşamır...

Biz bu metaforu fərqli-fərqli yaşam modelləri və həyat hekayətləri üzərinə transfer edə bilərik. Ən yaxşısı budu ki, qoy bunu oxucunun özü etsin...

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

O mən idi, mən o deyildim - Şəhla Nihandan yeni hekayə
16:34 27 May 2020
Arxanca gələn tünbətün olsun - Yeni qəzəllər
15:27 27 May 2020
"Peyğəmbəri adam"ın qeydləri - Aydın Talıbzadə yazır...
14:27 27 May 2020
"Harri Potter"in müəllifinin yeni kitabı pulsuz olacaq
13:27 27 May 2020
Dilimizi göyə qaldıran rus yazıçı: "Avropada fransız, Asiyada Azərbaycan dili..." - Maraqlı qeydlər
12:31 27 May 2020
Ögey qızı ilə evli olan məşhur rejissor danşdı: "35 yaş böyük olsam da..."
11:19 27 May 2020
Azərbaycan filmi ABŞ-da qranta layiq görüldü
10:31 27 May 2020
Qatıqsatana qibtə edən, rus qadını heyrətləndirən dahi Azərbaycan şairi – Maraqlı adam
09:30 27 May 2020
Qızılı yarpaqlar altında zülmətə təslim ol - Nobelli şairdən şeirlər
16:33 26 May 2020
Azərbaycanlı aktyor karantinə alındı
15:12 26 May 2020
Rüstəm İbrahimbəyovdan qızına məktub: “Cinayət məcəlləsini unutma”
14:29 26 May 2020
Mənim gey dostum
13:35 26 May 2020
Xalq yazıçısı Elçin: “O xəbəri atamdan ölənəcən gizlədim” – Müsahibə
12:41 26 May 2020
Venesiya Film Festivalı nə vaxt keçiriləcək?
11:23 26 May 2020
Qadın sərnişini bıçaqlayan sürücü - Narıngül yazır...
10:30 26 May 2020
Məşhur sənətçi ölümdən döndü
10:07 26 May 2020
Bağçada uşaq döyən Solmaz - Şahmarın hekayəsi
09:00 26 May 2020
Tanınmışlar "Əl açdım göylərə" layihəsində - Video
17:22 25 May 2020
Qarışqanın edamı – Təranə Vahidin hekayəsi
16:30 25 May 2020
"Oyuncaqların hekayəsi"nin yaradıcıları geylər haqqında cizgi filmi çəkdi
15:45 25 May 2020