writer1

Qismət

Məqalə sayı

186
clock16:40 calendar-gray 13 Fevral 2020 view-gray2355 dəfə oxunub
view-gray2355 dəfə oxunub

Çoxlu sevgilimiz ola bilərmi?

Kulis.az Qismətin “XXI əsrin söhbətləri”silsiləsindən "Poliamoriya: Sərhədsiz sevgi hərəkatı" yazısını təqdim edir.

Məncə, kaşşey klişelərin ən məşhuru sevgi haqqındadır: sevgini analiz etmək olmaz, sehri qaçar. Bu düşüncə stereotipi başqa bir vampir klişedən qidalanır: İnsan sevgi haqqında ona görə çox danışır ki, həmin təcrübəni yaşamayıb, yəni kimdə nə yoxdursa, ondan çox danışır. Ümumi rəy belədir ki, sevginin izahı mümkün deyil, sevgi irrasionaldır, eləcə adamın başına gəlir, əgər onu analiz etməyə girişirsənsə, onda sevgi yoxa çıxacaq. Qəribədir ki, insanlar hörmət, vicdan, səxavət kimi başqa hisslər, dəyərlər haqqında eyni cür düşünmürlər. Heç kim demir ki, tutalım, mərhəmətin nə olduğunu araşdırmağa çalışsaq, mərhəmət yoxa çıxacaq. Bu, populyar kültürün yaratdığı illüziyalardan biridir. Halbuki Platondan tutmuş Şopenhauerə, Rasseldən başlamış çağdaş filosoflara, bir addım da bu yanda yeni əsrin neyro-bioloqlarına qədər xeyli düşüncə adamı üçün Sevgi danışılası, müzakirə ediləsi, araşdırılası məsələdir.

Məşhur misal var: Əgər kimsə XIX əsrdən bizim əsrə düşsəydi, əxlaq, azadlıq, ağlar-qaralar, qadınların cəmiyyətdəki yeri kimi məsələləri görüm heyrətlənərdi, amma sevgi dediyimiz şeyi görən kimi tanıyardı. Deyəsən, həyatımıza dəyişən fikirlərin içində bircə sevgi zamanda donub qalıb, yaxud başqa misalda deyildiyi kimi: söhbət sevgidən gedirsə, “XIX əsr uzun çəkib.”

Kanadalı sosial-psixoloq Con Alan Li 1976-cı ildə çapdan çıxan “Sevginin rəngləri” kitabında Antik Yunanıstanda mövcud olan 10 sevmək formasına 6 ixtisar edərək belə bir təsnifat aparıb:

Eros (ehtiraslı): ideal gözəllikdən vəcdə gələn, qüsursuz sevgili axtarışında olmaq.

Lud (oyunbaz): Mənası “oyun” deməkdir, Brut ilə qafiyələnir. Eramızdan əvvəl I əsrdə yaşamış romalı şair Ovidi tərəfindən ciddi yox, oyunbaz sevgini ifadə etmək üçün istifadə edilib.

Storge (qardaşyana): Antik Yunanıstanda bu ifadədən uşaqlıqdan formalaşan, bacı-qardaş kimi bir yerdə böyüyən adamların münasibətlərini ifadə etmək üçün istifadə edirdilər. Şəfqətə əsaslanan sevmək formasıdır.

Manie (asılılıq): Yunan filosofları inanırdılar ki, bəzi aşiqlər tanrıların dəliliyinə yoluxub, buna görə dəli-tərsinə işlər görürlər. Bu, irrasional sevmək formasıdır.

(Bizdəki məcnunluq halına uyğun gəlir)

Agape (təmənnasız): Bu sevmək forması qarşılıq gözləmədən sevməkdir. Platonikdir.

Pragma: Aydındır ki, “praqmatik” sözündəndir, ağıllı seçimə, qərara söykənən sevgi formasıdır.“

Bugün, XXI əsrdə sevgi, cinsi, intim həyat, evlilik kimi məsələlər yenidən mötərizəyə alınır, saf-çürük edilir, alternativ modellər təklif olunur. Təzə əsrin bu cür alternativ, marginal meyillərindən biri də Poliamoriyadır. Bu termin “poli – çox” və “amor –sevgi” sözlərinin birləşməsindən yaranıb, mənası Çoxsevgililikdir.

Poliamoriya tərəfdarları hər il “Polidey” dedikləri gündə – 26 sentyabrda, Londonda bir yerə yığışıb müzakirələr aparır, konfranslar təşkil edirlər.

Bu düşüncənin nüvəsində 60-cı illərdəki cinsi inqilab, hippi hərəkatının azad, təsadüfi seks fikri, 70-ci illərdəki “open marriage” (açıq evlilik) kimi ideyalar durur. Bu fikrə görə, evlilərin də başqa-başqa adamlarla cinsi münasibətə girmək haqqı var, dövlətin qaydalarıyla sevişmək, mentalitetin cızdığı evlilik sərhədlərində yaşamaq insanın özünə könüllü həbsxanalar yaratmaqdır və bu, absurddur. Poliamoriya tərəfdarları yaxın 30 ildəki nəzəriyyəli saf-çürük etmək, problemləri çözməklə alternativ yaratmaq istəyirlər.

Bu yeni hərəkatı şərh edənlər yazırlar ki, ABŞ-dakı çoxsevgililik tərəfdarları praktik cinsi məsələləri müzakirə edirlər, İngiltərədəki toplantılar isə daha çox siyasi aktivizm atmosferində keçir. Hətta İngiltərədəki poli-aktivistlərin bir qismi özlərinə “münasibət anarxisti” deyirlər.

Tomas Şroter və Kristina Vetter 2010-cu ildə çap olunan “Poliamoriya” adlı kitabında yazırlar ki, hamının ilk ağlına gələn sual “poliqamiya” (çoxnikahlılıq) ilə “poliamoriya” arasında hansı fərqlərin olmasıdır. Əsas fərq odur ki, poliqamiyada seçim şansı yoxdur, tərəflərdən biri buna məcburdur, çünki sosial struktur belə tələb edir. Poliamoriyada isə monoqam münasibətlərə ayaq yeri qoymaq ikiüzlülük sayılır, əsas dürüstlükdür, qarşılıqlı konsensusdur, heç nəyi gizlətmək olmaz. Onlar deyir ki, poliamoriya “birini sevib başqalarıyla yatıram” yox, “birdən çox adamı sevirəm” deməkdir.

Poliamoriya nəzəriyyəçiləri üç əsas cəhəti qabardırlar: 1) radikal dürüstlük - heç nəyi gizlətmə; 2) uzunömürlü münasibət, yəni bir gecəlik ötəri münasibətlər yaxşı qəbul edilmir, davamlılıq önəmlidir; 3) əsas sual qarşı tərəfə bağlanıb-bağlanmamaq yox, çoxtərəfli münasibətin necə davam etdiriləcəyidir.

Poliamorlar deyirlər ki, insan həm azadlıq istəyir, həm etibar, bunu isə yalnız ailə verə bilər. Onlar 60-ların hərəkatında olduğu kimi, anti-ailə mövqeyindən çıxış etmirlər, radikal qanadı təmsil edənləri çıxsaq, əsasən qaydasızlıq istəmirlər.

Poliamoriya müzakirələrində ən çox gündəmə gələn tema qısqanclıqdır. Müzakirələrə baxanda məlum olur ki, bunu dəf etmək üçün ən marginal düşüncəli insanlar üçün belə asan deyil. Poliamoriya tərəfdarları əsas məqsədlərindən birinə “qısqanclığın əhliləşdirilməsi” deyirlər. Onlar deyirlər ki, əgər sevgilim başqasına da vurulubsa, tezcə özümü həmin yeni sevgiliylə müqayisə edib qısqanclığa qapılmamalıyam.

Qeyri-ixtiyarı Mikayıl Müşfiqdən bir bəndi xatırladım:

Bilməm, məni neçin atmış, unutmuş,
Cövri-cəfasına qurban olduğum.
Yoxsa özgəsinə üzünü tutmuş,
Yeni sevdasına qurban olduğum...”

Amerikalı araşdırmaçı-yazıçılar Dosssi İstonCenet Hardinin yazdıqları “Etikalı ləçər” kitabında da poliamoriya ilə bağlı bənzər fikirlər var. “Etikalı ləçər” nimfomanyak deyil, sadəcə çoxsevgililik qaydalarına əsasən yaşayır. Onlar düşünür ki, insanın cinsi ehtiyaclarını boğması anormaldır, nişan üzüyü libidoya gedən yolları bağlamır, sevgi və seks məsələsində rahat olmaq lazımdır. Onların etik prinsipi belədir: sadəcə fırlatma, yola vermə, yalan demə, dürüst ol.

Ötən həftələrdə mövzuyla bağlı maraqlı bir xəbər rast gəldim. İnterdisiplinar informasiya transferi şəbəkəsi olan Forecast platformasının tərəfdaşlığıyla həyata keçirilən “Housing the human” (təxminən “İnsanı yerbəyer etmək”) adlı paneldə gələcəyin ev memarlığı haqqında spekulyativ layihələr müzakirə edilir. Layihədə çıxış edən Ukrayna əsilli holland memar Daşa Tsapenko ev həyatını, evlərimizin quruluşunu sosial kontekstdən araşdırır və burdakı diskriminasiyaya, ayrı-seçkiliyə, ənənəvi ikili münasibətlərdən doğan çatışmazlıqlara fokuslanır. Araşdırmasının adını “Lovarotory” (Sevgi və laboratoriya birləşməsindən yaradıb) qoyan memar, çoxarvadlı Mormonların və Tanzaniyada, Keniyada yaşayan yerlilərin ev quruluşunu analiz edərək, gələcəyin poliamor evlərini yaratmaq istəyir. Memar iddia edir ki, ənənəvi evlərdə paltar şkafında tutmuş otaqlarına quruluşuna qədər gizli bir ayrı-seçkilik var, gələcəyin evlərində sevgiyə daha çox yer açmalıyıq.

Deyəsən gələcəkdə sevgililər günü ərəfəsində belə kampaniyalar olacaq: İki “mişka” alana üçüncüsü hədiyyə!

2020, 12 fevral

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

“Baku” jurnalı “Yandeks dzen” platformasında təqdim olunur
18:55 05 Mart 2021
Qadınlar Gününə həsr olunmuş sərgi keçiriləcək
18:01 05 Mart 2021
Qadına görə özünü yandıran məşhur meyxanaçı - Məşədibaba Elçini niyə öldürmüşdü? - Video
17:09 05 Mart 2021
“Oyaq gözəl” tamaşası onlayn nümayiş ediləcək
16:22 05 Mart 2021
Yanlış tanıdığımız Amerika – Cavid Ramazanov yazır
15:30 05 Mart 2021
Qodar kinodan gedir
14:40 05 Mart 2021
Türkiyəli yazıçı vəfat etdi
13:50 05 Mart 2021
Dahi şairin çap olunmamış şeiri tapıldı
13:01 05 Mart 2021
Ona qarşı “vnimatelni” olmadılar - Yaşar Nurinin fəxri ada həsrət qalan atası - Maraqlı faktlar
12:30 05 Mart 2021
Nənəsi şal örtən, qızı şort geyinən dostum – Şərif Ağayar yazır...
11:44 05 Mart 2021
Lal deyil, amma ömrü boyu danışmır...
11:01 05 Mart 2021
Berlin Film Festivalında Azərbaycan düzəlişi
10:14 05 Mart 2021
Erməni generalını boğan şəhid haqqında roman - İlk hissə
09:00 05 Mart 2021
Acından kirpikləri tökülən, evlənməkdən qorxan, mənzilində yiyəsiz ölən Əməkdar artist
21:00 04 Mart 2021
O, ölümə qaçdığının fərqində deyildi – Cavanşir Yusifli yazır…
18:11 04 Mart 2021
İsa peyğəmbər öldürülməyib: Bunu Quran da təsdiq edir
17:34 04 Mart 2021
Xalça Muzeyi fəaliyyətini dayandırır
16:47 04 Mart 2021
Milli Dram Teatrının mart repertuarı
16:08 04 Mart 2021
Tağıyevin gənc arvadının soyadını götürdü, Nağıyev evini əlindən aldı, bığını qırxdığı üçün nəsli ilə düşmən oldu - Ərəblinskini kim güllələyib?
15:02 04 Mart 2021
Cavanşir Məmmədovun çırtması, pampersli quzu
13:10 04 Mart 2021