news-inner
clock07:10 calendar-gray 27 İyun 2019 view-gray739 dəfə oxunub
view-gray739 dəfə oxunub

Axundovla itirdiklərimiz

“Nəsimi ili” elan olunması ilə bağlı şairin “Sığmazam” qəzəlindəki “iki” və “ikən” ifadələrinin müzakirəyə çıxarılması bəzi insanlarda “yersiz iş” təəssüratı yaratdı.

Qətiyyən belə deyildir!

Hərənin bir baxış bucağı var və o bucaq balacadırsa, nə Nəsimi günahkardır, nə də onun qəzəlindəki məlum mübahisəli məqamı müzakirə edənlər.

“Məndə sığar iki cahan...” sözləri ilə başlanan qəzəlin “Məndə sığar ikən cahan...” kimi oxunması və ya yazılması dəhşətli deqradasiyadan xəbər verir və az qala bütün faciələrimiz bu, ilk baxışdan bəsit görünən yanlışın içində gizlənibdir.

Söhbət nədən gedir?

Mümkün qədər qısa anladacam.

Axundov realizmi Füzuli estetikasına qarşı idi. Dünyadakı prosesdən xeyli geri qalsa da bizim məmləkət üçün böyük dəyər kəsb edən, cəmiyyətimizi ən azı yüz il qabağa atan maarifçi realizm çox çəkmədən sovet ideologiyasının ən güclü silahına çevrildi. Axundov məfkurə səviyyəsindən siyasi maraqlar səviyyəsinə endirildi, ondan dinə, dolayısı ilə mistik-irfani ədəbiyyata qarşı istifadə etməyə başladılar. Təsadüfi deyil ki, Nizami, Füzuli, Seyid Əzim kimi böyük söz ustadlarının alt yapısını kənara atıb yalnız zahirini öyrədirdilər.

Yadımdadır, “Leyli və Məcnun” poemasını əsasən Şərq cəhalətinə və qadın hüquqsuzluğuna həsr edilmiş əsər kimi səciyyələndirirdilər. Ən böyük poemasında İsgəndəri cənnətdəki dirilik suyunun dalınca göndərən ulu Nizami daha çox “Kərpickəsən qoca”, “Qarı və Sultan Səncər”lə təbliğ olunurdu. Dini düşüncədə özünə yer almış sosial bərabərlik ideyasını yada salan “Bizdə bərabərdi hamının malı...” misrası ilə başlanın hissəni “utopik sosializmin ilk işartıları” kimi qələmə verirdilər.

Məqsəd sovet cəmiyyətinin daha ədalətli olmasına Nizamini, Füzulini, Seyid Əzimi şahid gətirmək idi.

Nəsimini də eləcə.

Sovet insanı ikinci cahana, yəni dindən gələn o biri dünyaya inana bilməzdi. Onun həyatda da, ədəbiyyatda da bütün işi-gücü bu dünyayla idi. Tanrısı Marks, peyğəmbəri Lenin idi. Xalq arasında dolaşan “Əşi, boş verin, cənnət də, cəhənnəm də bu dünyadadır” ifadəsini yəqin hamınız eşitmisiniz. Bax bu, sovet ideologiyasının on illər boyu aşıladığı qənaət idi.

Mən qəti şəkildə yazıçı tərəfsizliyinə xəyanət edib dindar mövqe nümayiş etdirmək fikrində deyiləm. Mənə qalsa, torpaqları acgöz bəylərdən alıb yoxsul kəndlilərə paylayan, fabrik və zavodları əli qabarlı fəhlələrə tapşıran cəmiyyət xeyli parlaq görünür. Çox zaman bu, zahiri parlaqlıq olsa da.

Məqsədim başqadır.

Biz Tanrı eşqiylə yazılmış böyük əsərləri uzun illər Tanrını kənara qoyub oxumuşuq. Ona görə, həmişə düşünmüşük ki, Nizami də, Füzuli də, Nəsimi də çox qəlizdir, onları başa düşmək olmaz.

Əlbəttə, əsl mahiyyətini çıxarıb kənara atsaq, nəinki Nəsimini, heç Səməd Səmədovun mahnı mətnlərini də başa düşməyəcəyik.

Gör iş nə yerə gəlib ki, sovet dövründə yazılmış sevgi melodramlarından birinə Füzulinin “Tutuşdu qəm oduna şad gördüyün könlüm / Müqəyyəd oldu ol azad gördüyün könlüm” beytini epiqraf veriblər. Halbuki bu misraların qadın-kişi münasibətlərinə zərrəcə dəxli yoxdur. Söhbət ruhun tanrı dərgahından – öz doğma məkanından ayrılıb ana bətnində cismə bağlanmasından və imtahan üçün əzablarla dolub-daşan dünyaya göndərilməsindən gedir.

Axundovun maarifçi realizmi siyasiləşəndən sonra biz ədəbiyyatın mistik və magik dünyalara çıxışını itirdik.

Ona görə, Borxesin “idarə olunan yuxu” adlandırdığı “Yeni dünya ədəbiyyatı” tendensiyasından geri qaldıq.

Ona görə, bizdə Kafkalar, Bulqakovlar, Markeslər, Rüşdilər yetişmədi.

Halbuki, nağıllarımz, dastanlarımız, klassik şeirimiz bu məziyyətlərdən xali deyildi.

Nəsiminin adına yazılan və ya yozulan “ikən” hissəciyi düşüncə savaşında uduzmağımızın, uduzdurulmağımızın şifrəsidir.

Şair Tanrının öz dili ilə ona həmd-səna qılır, hər iki cahan məndədir və təbii ki, mən sizin bu fani dünyanıza sığıb qala bilmərəm söyləyir.

Şair ona görə Tanrının öz dilindən danışır ki, hürufilik düşüncəsinə uyğun olaraq insanı Tanrının bir zərrəsi hesab edir, ona bu cür danışmaq icazəsi verir.

...Deyirəm, görəsən, ideoloji cəhətdən bu qədər yoxsul cəmiyyətdə İsa Hüseynov “Nəsimi” filminin ssenarisini və “Məhşər” romanını necə yazıb?

Dərhal da cavab verirəm: O zamankı hakimiyyətin köməyi ilə yazıçı Nəimini və Nəsimini öyrənmək üçün “KQB arxivinə” buraxılmışdı.

70 il hamıdan gizlədilən həqiqətlərdən yalnız o halı olmuşdu və şükür ki, bu fürsətdən istifadə edib 20-ci əsrin ən gözəl Azərbaycan romanını yazdı.

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Azərbaycanda Böyük Britaniya film festivalı başlayır
12:44 22 Yanvar 2021
Tənqidin tənqidi – Ağalar Qutdan yeni esse
12:08 22 Yanvar 2021
Yazıçılar Donald Trampa kitab qadağası qoydular
11:32 22 Yanvar 2021
Seks dəlisi olan qadınlar haqqında bir neçə cümlə
10:58 22 Yanvar 2021
Alen Delonun xanımı dünyasını dəyişdi
10:30 22 Yanvar 2021
Şairimiz Özbəkistanda qalib oldu - Ölümündən sonra
09:59 22 Yanvar 2021
Mirzə Cəlilin əsəri əsasında çəkilmiş serial – Sevda Sultanova İTV-nin yeni layihəsini tənqid etdi
09:00 22 Yanvar 2021
Oğlunun ölümünü ondan 40 gün gizlədilər – Xalq artisti haqqında maraqlı faktlar
21:13 21 Yanvar 2021
Xalq şairinin oğlu: “Atamın xəstəliyini hamıdan gizlətdim” - Müsahibə
20:00 21 Yanvar 2021
Tarix Muzeyinə direktor təyin edildi
18:59 21 Yanvar 2021
"Netflix"in abunəçilərinin sayı rekord həddə çatdı
18:15 21 Yanvar 2021
Filipp Kirkorov bu ölkəni məhkəməyə verir
17:39 21 Yanvar 2021
Bizdən istifadə edən qəddar sənətkarlar – Mehman Qaraxanoğlu yazır...
17:19 21 Yanvar 2021
"Bu nə deməkdir?" - Qismət nazirliyin keçirdiyi müsabiqəni tənqid etdi
16:38 21 Yanvar 2021
Makgregor Porye qarşıdurmasına 1xBet-dən "Risk etmədən mərc"
16:23 21 Yanvar 2021
Tanınmış müğənni şəhid baş leytenanta mahnı həsr etdi - Video
15:40 21 Yanvar 2021
Sən istə, sənin üçün batım hər günaha mən – Orxan Bahadırsoydan yeni şeirlər
15:01 21 Yanvar 2021
"Min bir gecə" Mariinski Teatrında anşlaqla nümayiş olundu - Foto
14:20 21 Yanvar 2021
Ədəbiyyat müsabiqəsinin qalibləri bəlli oldu
13:41 21 Yanvar 2021
Əsgər payına göz dikənlər
13:17 21 Yanvar 2021