news-inner
clock13:27 calendar-gray 21 Oktyabr 2017 view-gray296 dəfə oxunub
view-gray296 dəfə oxunub

Kuprinin Maksim Qorki və Fransa haqqında essesi

Rus yazıçısı və tərcüməçi Aleksandr İvanoviç Kuprin 1870-ci ildə məmur ailəsində anadan olmuşdur. Onun anası qədim tatar əsilzadəsi, knyaz Kulunçakovun qızı idi. Atasını bir yaşında itirən Kuprinin ailəsi yoxsul vəziyyətə düşmüş, dolanışığın mümkünsüz olduğunu görən anası balaca Aleksandrı Razumovski yetimlər evinə yerləşdirmişdi. Gələcək yazıçı məhrumiyyətlər və rəhimsizlik, qəddarlıq və biganəlik arasında böyümüşdür. O, anasına hədsiz pərəstiş edir, onun yoxsulluğuna dözə bilmir, utanır, əzab çəkirdi. Kuprin yazıçılıq istedadının anasından gəldiyini hər zaman qeyd etmişdir. Ana nənəsindən hələ uşaqkən eşitdiyi əfsanələr, sehrli nağıllar və tarixi əhvalatlar isə onun şərq mövzusunda, hər yerdə ədalət simasında çıxış edən, hər şeyi eşidən və görən Allahın xofu olan əsərlər yazmasına rəvac vermişdir.

1919-cu ildə oktyabr inqilabı baş verdiyi zaman Kuprin xaricə – Fransaya köçür. Lakin on səkkiz il davam edən vətən nisgili onu geri dönməyə məcbur etmişdir. Onun Rusiyaya getməzdən üç il əvvəlki sözləri də məşhurdu: “Aleksey Tolstoy kimi orden və ya məkan əldə etmək üçün getmək rüsvayçılıqdı, amma mən dəqiq, özü də tezliklə öləcəyimi bilsəydim, doğma torpağın qoynunda uzanmaq üçün vətənə gedərdim”. Uzun xahişlərdən sonra, 1937-ci ilin mayında Rusiyaya geri dönən yazıçı bir il sonra – 1938-ci ilin avqust ayında gözlərini dünyaya əbədi olaraq yumur.

***

Qəlbə yaxın

(Maksim Qorki və Fransa haqqında)

(esse)

On beş il öncə rus yazıçısı Maksim Qorki Parisə səfər etdi. Bu hadisənin xronoloji qaydada nə zaman baş verdiyini dəqiq bilmirəm: Sarı İblis şəhəri – Nyu Yorka tüpürəndən əvvəl, yoxsa sonra. Lakin, hər halda o, ekzotik yeniliklərə tez zamanda alışan və həmin sürətlə də uzaqlaşan Parisdə müəyyən qədər uğur əldə edə bilmişdi. Düzünü desək, onun Yeni Vavilona səfəri Seneqal şahzadəsinin və kazak Aşinovun səfərindən daha çox yadda qalmışdı. Ayaqqabı mağazalarının vitrin-sərgilərində La semelle pour les pieds “Gorky”. (Ayaqqabı içliyi “Qorki”) yazılı plakatlar hələ də asılı qalır. Reklamın mətni göstərir ki, Qorkinin uğuru həqiqətən də demokratik xarakter daşıyırdı.

Həmin zamanlar Parisdə digər yazıçı – Amfiteatrov “Krasnoe znamya” adlı jurnal nəşr edirdi. Jurnal nə qədər səs-küylü idisə, bir o qədər də zərərsiz idi. Bu jurnalda Qorkinin çar II Nikolayla, ədəbsizlik nümunəsinə çevrilən uydurma satirik-müsahibəsi dərc olunmuşdu. Mövzu qanlı tiran və xalqın içərisindən çıxan cəsur müğənni haqqında idi. Nəticə mövcud olmayan mülkədar və qaçaq təhkimliyə aparıb çıxarırdı.

Ardınca, elə həmin “Krasnı znamen”də Qorki öz manifestini Fransaya təqdim etdi. Onun mənası belə idi: “Əziz fransızlar, rus çarına borc pul verməyin, onlar bu pullarla alışan rus inqilabını söndürəcəklər, axı siz yer üzündəki ilk inqilabçılarsız”.

Görünür, gənc anaların könlünə qəfildən bol süd içmək düşdüyü kimi, Qorkinin də ağlına şöhrət sərxoşluğu düşmüşdü. Yoxsa o, bu cür ağılsızlıq etməzdi. O, ümumiyyətlə ağılsız insan deyildi, əksinə, uzaqgörən hiyləgər idi.

Sözügedən manifestin korrekturası təsadüfən nəşriyyatın olduqca təcrübəli, ağıllı və yumor hissinə malik sahibinin nəzərini cəlb etdi.

O, Amfiteatrova qranki (Qranki – bütün oxu prosedurlarından keçmiş və dərc olunmazdan əvvəl müəllifə son razılaşma üçün təqdim olunan məqalə – X.N.) gətirdi və soruşdu:

– Bunu sizin məşhur Qorki yazıb?

– Bəli. Nə olub ki?

– Əlbəttə böyük adamların törətdiyi kiçik yalnışlar əfvediləndir. Amma tamamilə axmaq olmalısan ki, fransız düşüncəsinə bu formada müraciət edəsən.

– Bəs, sizcə necə etmək lazımdır?

– O, deyə və sübut edə bilərdi ki, çar alınan borcu faizi ilə geri qaytarmayacaq. Çox güman ki, onun səsi duyulacaqdı. Amma... Rusiyada inqilab. Bu, fransızlar üçün Qonoluludakı dövlət çevrilişi və ya Marsda xalq üsyanı kimi mənasızdı.

Həqiqətən də. Rus yazıçısının isterik çığırtısı heç bir təəssürat yaratmadı.

Bunu bilən və hiss edən Qorki yeni yola əl atdı. “Sənin üzünə tüpürürəm, gözəl Fransa...qanlı tüpürcəyimlə...”

Burada məsələ Qorkidə və onun dəvə xislətli tüpürmək adətində deyildi. Nə Vandom kolonnası, nə də Nyu-Yorkdakı azadlıq abidəsi bu təhqiramiz hadisəyə böyük əhəmiyyət vermədi. İngilis kralını edam meydanına aparanda qələbəlik içərisindən hansısa əclaf onun üzünə tüpürdü. “Yəqin ki, sən öz ananın da gözlərinə bu cür tüpürərdin”, – məzlum kral dedi.

Öz vaxtında Qorki də vətənə nifrətini ictimaiyyət qarşısındakı etiraf edərək eyni hərəkətə yol vermişdi. "Savadsız" – bu ifadəni o, Puşkinin kədərli sözlərinə əsaslanaraq deyirdi: “Rusiyada ağıllı və istedadlı doğulduğum üçün mənə lənət olsun”. Puşkin kimi Rusiyanı şövqlə və həssaslıqla kim sevirdi ki? Deməli, Qorki haqqında bu qədər kifayətdir. Haşiyədən kənara çıxdığım üçün, üzr istəyirəm.

Lətifənin mahiyyəti ağıllı naşirin düzgün mülahizəsindən ibarətdir və hal-hazırda rus əcnəbi yazıçılarına, siyasətçilərə və Avropanın, əsasən də Fransanın bizim xalqın taleyi haqqındakı kollektiv fikir yürüdən ictimai xadimlərinə də eynilə bu cür yanaşılır.

Onların hamısı göz yaşları ilə mərhəmət oyatmaq, Rusiyanın bolşevik vəhşiliyindən çəkdiyi heç yerdə görülməyən əzabların gündəlik təsvirləri ilə qəlblərə və təsəvvürlərə toxunmağa çalışırlar.

Keçilmiş və yanlış yoldur.

Təsəvvür olduqca tez zamanda qüvvəsini itirir, ürək isə kütləşir. Müharibənin başlanğıcında ilk öldürülənlər və yaralananlar haqqındakı xəbərləri eşitdikdə bizim lənət oxuyaraq ağlamağımız yadınıza gəlirmi? Aman Tanrım! İyirmi gənc ömür! Yüzlərlə əlil!

Yarım il sonra, qəzeti qatlayaraq kənara qoyub deyirdik: “Aha! On min nəfər itkimiz var. Lakin...”

Amma əcnəbilərin çoxusu haqqında demək olar ki – həqiqəti söyləmək lazımdır – onlar bolşevik dəhşətləridir – tamamilə yad dəhşətlər. Qonşunun dişi ağrayır – necə yazığın gəlməyə bilər, heç olmazsa, görüntü xatirinə. Amma onun dişi sabah da ağrıyacaq, birisi gün də, bütün ayı da və qonşu hər gün gileylənəcək. “Daşa! O, yanağı sarıqlı gələndə, deyərsən ki, mən evdə yoxam. Lənətə gəlmiş, lap təngə gətirib!”

Məsələ də elə bundadır ki, rus mühacirləri – bütün o düşünmək, yazmaq və danışmaq qabiliyyəti olanlar heç olmazsa öz əməli fəaliyyətsizliklərinə bəraət qazanmaq üçün şikayətlənməməli, sivilizasiyalı dünyaya sübut etməlidirlər ki, onun qarşısındakı başqasının diş ağrısı deyil, karantinlə qorunmaq mümkün olan vəbaya, tauna bənzəməyən ümumi xəstəlik təhlükəsidir. Onu, mərkəzi Moskvada olan, ərazisi boyunca genişlənəcək qorxulu, insanlığı məhv edəcək epidemiya gözlədiyini, artıq evdəki profilaktik tədbirlərlə qorunmağın gec olduğu haqqında xəbərdar etməlidir.

Gecikmədən, elə bu gün, elə indi əsas mənbəni məhv etmək, şimal xəstəliyindən yaranacaq qurbanları nəzərə almadan ən qəti şəkildə fəaliyyət göstərərək, qəddarcasına alovlanan ocaq yandırmaq lazımdır. Burada söhbət Rusiyanın deyil, bütün bəşəriyyətin qarşılıqlı özünəyardımından gedir.

Bu cür danışmaq şikayətlənmək və ağlamaqdan daha inandırıcı və aydındır. Hətta danışmaq yerinə meydanlarda və küçələrdə qışqırmaq da olar.

Rus dilindən tərcümə edən: Xatirə NURGÜL

“Ədəbiyyat qəzeti”

news-inner-user

18095 məqalə

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Acından kirpikləri tökülən, evlənməkdən qorxan, mənzilində yiyəsiz ölən Əməkdar artist
21:00 04 Mart 2021
O, ölümə qaçdığının fərqində deyildi – Cavanşir yusifli yazır…
18:11 04 Mart 2021
İsa peyğəmbər öldürülməyib: Bunu Quran da təsdiq edir
17:34 04 Mart 2021
Xalça Muzeyi fəaliyyətini dayandırır
16:47 04 Mart 2021
Milli Dram Teatrının mart repertuarı
16:08 04 Mart 2021
Tağıyevin gənc arvadının soyadını götürdü, Nağıyev evini əlindən aldı, bığını qırxdığı üçün nəsli ilə düşmən oldu - Ərəblinskini kim güllələyib?
15:02 04 Mart 2021
Cavanşir Məmmədovun çırtması, pampersli quzu
13:10 04 Mart 2021
"Neftlix"dən yenilik - Smartfonlar üçün əlavə
12:17 04 Mart 2021
Məşhur verilişin dəhşətli yalanı: Müxbirimiz aparıcı qıza necə vuruldu? – Studiyadan Reportaj
11:33 04 Mart 2021
"Şair ağacın altında durub..." - İmtahan mərkəzinə bizdən sual
10:49 04 Mart 2021
Şəhid Cəbrayıl Dövlətzadədən roman yazıldı – Sabahdan Kulisdə
10:18 04 Mart 2021
Ssenari müsabiqəsinin siyahısı açıqlandı
09:45 04 Mart 2021
Aristotelin ayaqqabısını geyinən İsa - Aqşin Yenisey yazır...
09:01 04 Mart 2021
Hacıbaba Hüseynovun qızı: “Atam onların üzünə söyürdü” - Müsahibə
21:03 03 Mart 2021
Anar Kərimov İstanbulda azərbaycanlı incəsənət xadimləri ilə görüşüb
18:40 03 Mart 2021
“Azərbaycan” jurnalının yeni sayı çap olundu
18:01 03 Mart 2021
Amerikalıları heyrətləndirən şuşalı qadın - Vilayət Quliyev yazır...
17:14 03 Mart 2021
Zibillik oyuncağı – Hekayə
16:15 03 Mart 2021
Gənc Tamaşaçılar Teatrının mart repertuarı
15:24 03 Mart 2021
Bakı bulvarını tikdirdi, bolşeviklərə qoşularaq cümhuriyyətə xəyanət etdi, həbsxanada özünü mələfə ilə asdı - Nazirimizin dəhşətli həyatı
14:30 03 Mart 2021