news-inner
clock15:41 calendar-gray 05 Avqust 2016 view-gray276 dəfə oxunub
view-gray276 dəfə oxunub

“Höte”, “Göte”, yoxsa “Qöte”, – Niyazi Mehdi yazır

Kulis.az filosof Niyazi Mehdinin ““Qöte”nin “Höte”yə çevrilməsində azərbaycanlıların “meymunu yada salmaq” şakəri yazısını təqdim edir.

«Göte» sözünü mən hələlik çoxlarının dediyi kimi yazıram ki, problemə girə bilək. Neçə onillərdir, Azərbaycan ədəbi dili və dildə ədəbli görünmək istəyən azərbaycanlılar üçün bu sözün deyilişi ciddi problemə çevrilib. Onun «e» fonemini çıxanda «gündəyməzi» bildirən türkün sözü ilə tam üst-üstə düşməsi onillər öncə dürlü ayıbörtmə əməliyyatlarını işə salmışdı. Ancaq çox dəyiş-düyüşdən sonra axır ki bir variant norma statusunu qazanıb. İndi hamı «Höte» yazır və «Höt»də «meymunun» (Allah Mirzə Fətəliyə rəhmət eləsin) yada düşməməsindən rahatlanır.

Bu olay adi dil məsələsi deyil, ciddi kültür prosesi olduğu üçündür ki, onu yazımın hədəfi edirəm.

İndi birinci soru: nədən, məsələn, «Döte», «Vöte» yox, məhz «Göte»?

Bunda bizimkilərə kodu və ya presedenti rus ədəbi dilində «h»nın olmamasına görə «q» və ya «g»nın işlənməsi verir. Bu səbəbdən «İlham» sözü ruscada «İlqam», «Hüseyn» isə «Quseyn» olub. Eləcə də «Hamletin», «Qamlet», «Hitlerin» «Gitler» olması rus dilinin fonetik və ya fonoloji kəsirindən gəlir. Ancaq bütün Sovet dönəmində ruslarla yaxın yaşayışımız ona gətirmişdi ki, «Hamlet»in «Qamlet», «Hitler»in «Gitler» olmasına bizimkilər elə öyrəşmişdilər ki, hətta orijinalın necə olmasını da unutmuşdular.

Bu durumda kimlərsə «q» ilə başlayan ingilis sözünün əslində necə olmasını bilməyəndə avtomatik «h» yazır və bəzən hətta təsadüfən düz alınır. Məsələn, «Qamiltonu» «Hamilton» yazanda olduğu kimi. Beləcə, «Göte»nin «Höte» yazılmasında bu məntiq işləyir: əgər «h»nı «q»ya çeviriblərsə, «q»nı da «h»ya çevirmək olar. Bax, bu əvəzləmə, artıq, həm də kültür faktıdır – bəzi məsələlərdə ruslarsız keçinməməyimizə örnəyidir.

O biri soru niyə «Qöte» yox, «Göte»dir. Axı, orijinalda «Qöte»dir?

Bu da bizə rus dilinin etgisi, təsiridir. Rus dilinin orfoepiya, yəni deyiliş qanunu elədir ki, incə saitdən öncə gələn «q»lar «g»laşır. Bizim dildə bu qanun yoxdur, ona görə də rahatca «gədim» yox «qədim» deyə bilirik. Halbuki bəzi rusdillilərin «gədim», «Vagif» deməsi həməncə onların ana dilinin hansı olmasını «satır».

İndi yenidən keçək «Göte»yə. Ruslar almanlara uyğun «Qöte» yazırlar, ancaq sözü səsləndirəndə orfoepiya qanunu «ağızlarını əyir» və «Göte» alınır. Biz isə ruslardan «Göte»ni götürüb elə bilirik ki, almanlarda elə bu cürdür. Sonra isə dil prosesinə ədəb-ərkan qanunu qarışır və sözün «meymunu» yadımıza salmasının qarşısını almaq üçün əlləşirik və bu əlləşmədən «Höte» alınır. Halbuki almansayağı «Qöte» desək, «meymun» da yada düşməz.

Beləcə, biz bir sözün tarixçəsində dəyişmə trayektoriyasının ekzotik-əcayib naxışlar alınmasını gördük. Həmin naxışlardandır ki, azərbaycanca «Heqel» «Hegel», «leqitim» «legitim» olub. Özü də «Vaqif»in «Vagif» olması bizə təhrifin «qırmızı» işığını yandırsa da «Heqel»in «Hegel» biçimində deyilməsi heç birimizi narahat etmir.

İndi prosesin «anatomiyasını» açıb-ağardandan sonra dəbdə olan qırımda özümüzü ələ salmaq düşüncəsində deyiləm. Ən azı ona görə ki, dünyada o qədər savadın kəm-kəsirindən və ya adi anlaşmazlıqdan doğan ilginc nəsnələr olub ki… Haydeqer şair Andrey Voznesenskiyə söyləmişdi ki, tələbəsi Sartrın onun fəlsəfəsini yanlış başa düşməsindən Sartr ekzistensializmi yaranmışdı. Deməli, mədəniyyətlərdə başqasını səhv başa düşməkdən yaxşı nəsnələr də alına bilər.

Ona görə də belənçi olayları toplamaq çox maraqlı kulturoloji muşğulatlır!

Düzdür, çətin ki «Qöte»nin «Höte»yə çevrilməsi Sartr fəlsəfəsi kimi bir şey versin, ancaq yüz faiz bilirəm ki, «bizlər və ruslar» problemində hansısa ideyanın açımına məzəli material ola bilər.

azadliq.org

news-inner-user

17160 məqalə

Oxşar xəbərlər

Xəbər lenti

Ehtiram Hüseynov Laçından danışdı: "Çətinlik çəkirəm"
10:37 02 Dekabr 2020
İti, qurdu qovmuşuq – Tanınmış şair Ağdama şeir həsr etdi
10:15 02 Dekabr 2020
Susdurulan “Qarabağ bülbülü”, Allahverdi Bağırovun yuxusunu qarışdıran döyüşçüsü, göy satan Gülbazə xalanın göz yaşları – Qaçqın yataqxanasından reportaj
09:00 02 Dekabr 2020
“Xəzər” jurnalının yeni nömrəsi işıq üzü görüb
18:55 01 Dekabr 2020
"DokuBaku" festivalında nümayiş olunacaq filmlərin sayı açıqlandı
18:12 01 Dekabr 2020
44 günlük Vətən müharibəsindən sənədli film çəkildi
17:30 01 Dekabr 2020
Sami Yusif Laçınla bağlı paylaşım etdi - Foto
17:07 01 Dekabr 2020
Demə ki, qaçqınsan, yoxdu məkanın... – Şərif Ağayarın Laçın şeirləri
16:50 01 Dekabr 2020
Sevgi məktublarını xanımından gizləyən Məmməd Araz - Maraqlı faktlar
16:00 01 Dekabr 2020
"Babamın məzarına çiçək gətirəcəm ordan" - Laçınlı məşhurlar danışır...
15:09 01 Dekabr 2020
Sovet dövründə poeziya evinə çevrilmiş məscidimiz - Mamayı
14:28 01 Dekabr 2020
Laçında bərpa ediləcək abidələrin sayı açıqlandı
13:49 01 Dekabr 2020
ƏSA Teatrı qələbə münasibətilə sosial çarx hazırladı - Video
13:12 01 Dekabr 2020
Laçınlı şairin atasının sevincdən ürəyi dayandı
12:34 01 Dekabr 2020
Qarabağa böyük köç başlanmışdı – Azər Qaraçənlidən möhtəşəm qayıdış hekayəsi
12:11 01 Dekabr 2020
"Naoborot qızışıyoruz” - Müharibə vaxtı yaranan məşhur ifadələr
11:27 01 Dekabr 2020
Xalq artisti vəfat etdi
10:48 01 Dekabr 2020
Gənc şair Azərbaycanı Makedoniyada təmsil edəcək
10:17 01 Dekabr 2020
Arif Babayev koronavirusa yoluxdu
09:46 01 Dekabr 2020
Daşaltıdan ölüm xəbəri gələn Vüqar – Yeni hekayə
08:57 01 Dekabr 2020