writer1

Şərif Ağayar

Məqalə sayı

521
clock13:04 calendar-gray 09 Oktyabr 2014 view-gray1652 dəfə oxunub
view-gray1652 dəfə oxunub

Nağıllarımızdakı səhv

Biri var idi, biri yox idi… Bu ifadəni nə vaxt eşitdiyimizi yəqin ki, xatırlaya bilmərik. Təxminən, elə bu ifadəyə birgə doğulmuşuq. Bəlkə də bizi gözləyib bu ifadə. Bizim üçün bizdən əvvəl doğulub. Bətnindəki körpəylə danışan, ona layla deyən, nağıl söyləyən azmı ana görmüşük?

Ağlım kəsəndən bir çox ifadələri qafamda çək-çevir eləmişəm. Bunlardan biri də “Biri vardı, biri yoxdu...” ifadəsidir. Necə yəni, biri vardı, biri yoxdu! Yəni, biri həmişə olur, biri yox? Salyanlılar demiş, olsun dənə! Bunu bilməyən var? Lap ustad şairimiz Ramiz Rövşənən “Göy üzü daş saxlamaz” şeiri yada düşdü. Göy üzü, məsələn, qamqalaq, qoz, qum dənəsi, çamur, yemiş qabığı və s. saxlayır ki, daş da saxlasın? Göy üzü heç nə saxlamır! Bunu da atalar deyib və məncə daha məntiqi deyib.

Hərgah rəhmətlik Nüsrət Kəsəmənli də “Biri vardı, biri yox”-dan şeir düzəltmişdi. Açığını deyək ki, bu bir az maraqlı idi:

Atalıydı-analıydı uşaqlar,

Bizim evdə biri vardı, biri yox.

“Biri var idi, biri yox idi...” ifadəsini cütlüyü vacib olan nəsnələrin yanına qoysan, bir məna kəsb edə bilər. Ən azı, xam oxucular üçün Vahabzadəsayaq təzad yaradarsan. Bu ifadənin ayrıca elə də ciddi anlamı yoxdur. “Biri var idi, biri yox idi...” – axı nə vardı, nə yoxdu? Biri var idi, biri yox idi, bir qoca var idi... Məntiqsiz deyilmi sizcə?

Ruslara baxaq: “Jıla-bıla...” Biz bu ifadəni həmişə “Biri var idi, biri yox idi...” kimi tərcümə edirik. Ancaq diqqət edək: burda “yox idi” ifadəsi yoxdur. “Vardı və yaşayırdı” – hərfi tərcüməsi belədir.

İndi türk variantına baxaq və ifadənin sirrini çözək.

Bir varmış, bir yokmuş...” Doğrudur, “Biri varmış, biriləri yokmuş” ifadəsi də var türklərdə. Amma nağılların-masalların mütləq əksəriyyəti “Bir varmış, bir yokmuş...” ifadəsi ilə başlayır. Burda maraqlı bir məqam da üzə çıxır. Azərbaycan dilində şühudi keçmiş və nəqli keçmiş zaman anlayışları var. Şühudi keçmiş -dı, -di, -du, -dü, nəqli keçmiş -mış, miş, -muş, -müş şəkilçilri ilə düzəlir. Amma nağıllarımız nəqli (nağıl bu sözdəndir) keçmiş zaman şəkilçiləri ilə yazılmayıb. Halbuki, danışıq dilində “Biri varmış, biri yoxmuş...” deyirlər. Və qəribədir ki, mətn estetikasına görə -mış, -miş şəkilçisi özündən sonra yalnız indiki zaman (-ır, -ir) şəkilçisini tələb edir. Sadə bir örnək:

“Biri varmış, biri yoxmuş, Kərəm adında yoxsul bir kişi varmış... Bir gün Kərəm gəlib görür ki, həyətlərində qəribə bir ağac bitib

Bu variant (nəsrdə də belədir) yanlışdır:

“Biri varmış, biri yoxmuş, Kərəm adında yoxsul bir kişi varmış... Bir gün Kərəm gəlib gör ki, həyətlərində qəribə bir ağac bitib

Daha maraqlısı...

Türklərin işlətdiyi “Bir varmış, bir yokmuş...” ifadəsi olduqca poetik və dərindir. Təxminən, “Bir gördün var, bir gördün yox”, “Gah var, gah yox”, “Bu gün var, bir gün yox” mənalarını verir və dünyanın faniliyinə zərif bir eyham vurur. Uşaqların duymayacağı, duysa da narahat olmayacağı dozada. Eyni zamanda, böyüklərə müdrikcəsinə köks ötdürəcək qədər...

Diqqətinizə görə sağ olun.

REKLAM

Yazarın digər yazıları

Xəbər lenti

“Çəkməli pişik” onlayn göstəriləcək
18:44 07 İyul 2020
Əfsanəvi musiqiçi vəfat etdi
18:09 07 İyul 2020
Bizim üçün qızılgül – Cavanşir Yusifli yazır...
17:30 07 İyul 2020
Bred Pitt yeni filmə çəkilir
16:48 07 İyul 2020
Filmdəki "Kəndimiz" mahnısının ifaçısı dünyasını dəyişdi
16:06 07 İyul 2020
Seymur Baycanın yazısı məşhur türk saytında yayımlandı
15:24 07 İyul 2020
"İmkanlı adamların milli qeyrəti olmalıdır" - Yazıçılar ermənilərin festivala gedən filmindən danışdı
14:45 07 İyul 2020
Tbilisidə Azərbaycan muzeyləri açıldı
14:02 07 İyul 2020
“Qəhrəmanım sənsən” - Natiq Məmmədlinin yeni kitabı çap olundu
13:19 07 İyul 2020
Bakıya yayılan üfunət nəyin mesajıdır?
12:28 07 İyul 2020
Atasını vuranı bağışladı, ölümünə dostu bais oldu, öləcəyini internetdən öyrəndi - Ələkbər əminin kədərli həyatı
11:42 07 İyul 2020
Kür çayını kim xilas edəcək?
11:06 07 İyul 2020
Dindarlar bu şeirə görə gənc şairi hədələyirlər
10:30 07 İyul 2020
Amerikalı aktyor koronavirusdan öldü
10:04 07 İyul 2020
Müslüm Maqomayev adına müsabiqə gələn ilə qaldı
09:51 07 İyul 2020
Pararlel dünyaya səyahət edən xərçəng ata – Etqar Keretdən yeni hekayə
08:58 07 İyul 2020
Tanrının İtaliyaya bəxş etdiyi böyük sərvət: Ennio Morrikone
21:01 06 İyul 2020
Xalq artisti oğlundan yazanları hədələdi
20:40 06 İyul 2020
Kukla Teatrında uşaqlar üçün onlayn tamaşa
18:39 06 İyul 2020
Cənubi Koreya musiqi qrupu dünya rekordu qırdı
18:00 06 İyul 2020