Bu gün dahi alman bəstəkarı İohann Sebastyan Baxın anım günüdür.

Kulis.az bu münasibətlə məşhur rus kinorejissoru Andrey Tarkovskinin bəstəkardan bəhrələnən sənət dünyası haqqında yazını təqdim edir.

Andrey Tarkovskinin şairanə kinematoqrafiyası zamanın, yaddaşın və insanın mənəvi axtarışlarının vizual poeziyaya çevrildiyi fəlsəfi təfəkkür məkanıdır. Rejissor "zamana forma vermək" prinsipi ilə hər bir kadrı tələsmədən, təmkinli bir ritmlə toxuyur. Onun filmlərindəki su, torpaq, alov və duman kimi təbii elementlər maddiyyatın faniliyini və ruhun əbədiliyini simvolizə edən vizual metaforalardır. Tarkovski kinosu sadəcə hekayə danışmır, insanın Tanrı, vicdan, tənhalıq və fədakarlıq qarşısındakı duruşunu araşdıran bir ibadət və mənəvi təmizlənmə (katarsis) aktına çevrilir. Bu poetik dil tamaşaçını passiv izləyici olmaqdan çıxarıb, kadrın daxili sükutunda öz mənəviyyatını sorğulamağa dəvət edir.

Baxın notlara köçürdüyü ilahi musiqi isə kainatın riyazi nizamı ilə bəşəri ruhun ən dərin dualarının qovuşduğu polifonik bir məbəddir. Bəstəkar müstəqil səslərin mürəkkəb hörgüsündən ilahi harmoniya yaradaraq kontrapunkt sənətinin zirvəsinə ucalıb. Onun estetikasında musiqi varlığın gizli qanunauyğunluqlarını üzə çıxaran, dinləyicini zamanın fövqünə qaldıran mənəvi nizamnamədir.

Bax musiqisi ilə Tarkovski kinematoqrafiyasının əlaqəsi sadəcə "filmə seçilmiş fon musiqisi" qədər bəsit deyil. Bu, səs və təsvirin ruhani müstəvidə vahid bütövlüyə çevrilməsidir. Tarkovski üçün musiqi heç vaxt kadrı bəzəyən illüstrativ element olmayıb; o, filmin daxili zamanını, metafizik qatını və personajların mənəvi böhranlarını ifadə edən müstəqil bir obrazdır. Baxın çoxsəsli (polifonik) strukturu Tarkovskinin "zamana forma vermək" fəlsəfəsinin səs dünyasındakı qarşılığı idi.

Rejissorun fikrincə, kadrda görünən təsvirlə fonda səslənən musiqi bir-birini təkrar etməməlidir; onlar fərqli müstəvilərdə hərəkət edərək yeni məna çaları yaratmalıdır.

Tarkovskinin "Solaris" filmində Baxın “F-moll Xoral Preludiyası”ndan istifadə etməsi buna ən gözəl nümunədir. Bəstəkar Eduard Artemyevin elektron adaptasiyası ilə təqdim olunan bu əsər kosmosun soyuq, yad mühiti ilə insanın torpaqdan gələn nostalji hissləri arasında körpü salır. Sıfır cazibə qüvvəsində havada süzülən Kelvin və Harinin səhnəsində Baxın musiqisi Piter Breygelin "Qarda ovçular" rəsmi ilə birləşir. Burada musiqi sadəcə hüznü deyil, bəşəriyyətin köklərinə, itirilmiş mənəvi evinə olan sonsuz həsrətini təcəssüm etdirir.

Hər iki sənətkar üçün insan varlığı çətinliklər, günahlar və xilas axtarışı ilə ehtiva olunur. Təsadüfi deyil ki, “Ayna” filmində Baxın "Matfeyə görə ehtiraslar" (St. Matthew Passion) əsərindən istifadə edilib. Filmin ən təsirli səhnələrindən birində — ananın saçlarını yuduğu, zamanın sanki dayandığı anlarda səslənən bu musiqi kadrı müqəddəsləşdirir. Tarkovski Məsihin əzablarını tərənnüm edən bu əsər vasitəsilə fərdi insan həyatını, xüsusən də ananın çəkdiyi əzabları bəşəri fədakarlıq miqyasına qaldırır.

Tarkovskinin sonuncu və bəlkə də ən mənəvi filmi sayılan “Qurban vermə” də eyni əsərin — "Rəhm et mənə, İlahi" ariyası ilə açılır və bağlanır. Film nüvə fəlakəti həddində olan dünyanı xilas etmək üçün özünü və bütün rahatlığını qurban verməyə hazır olan bir insanın hekayəsidir. Ariyanın həzin melodiyası filmin ilk dəqiqələrindən tamaşaçını mərhəmət ovqatına kökləyir. Musiqi və təsvir kadrda zamanı uzadır; tamaşaçı sadəcə izləyici kimi qalmır, bu mənəvi təmizlənmə prosesinin iştirakçısına çevrilir. Burada Bax musiqisi dünyanın sonuna qarşı duran yeganə ümidə, ruhun bağışlanma duasına çevrilir.

Tarkovskinin kadrlarında su, torpaq, alov, duman və yağış kimi təbii elementlər çox vaxt xaotik bir formada təsvir edilir. Baxın musiqisi isə bu vizual xaosun içində ilahi harmoniyanı və nizamı təmsil edir. Rejissor ekranda dağılan, çürüyən və ya islanan maddi dünyanı göstərərkən, fonda Baxın təmiz, dəqiq və sarsılmaz strukturunu yerləşdirir.

Bu qarşıdurma tamaşaçıya səssiz bir fəlsəfi mesaj verir:

Maddi dünya müvəqqətidir, dağılmağa və çürüməyə məhkumdur.

Baxın musiqisində təcəssüm olunan ruhani nizam isə əbədidir, onu zaman belə aşındıra bilməz.

Tarkovski və Bax sənətinin bu sintezi kinonun sadəcə bir əyləncə vasitəsi deyil, insanın ruhani ucalışı üçün ən dərin təfəkkür məkanı ola biləcəyini sübut edir. "Solaris"dəki həsrət, "Ayna"dakı yaddaş ağrısı və "Qurban vermə"dəki bəşəri tövbə Baxın melodiyaları ilə bütövləşərək kadrda əbədiyyətin nəfəsinə çevrilir.

• Stiven Kinqin romanı ekranlaşdırılır - Treyler
• Duyğu Asena Roman Mükafatının qalibi açıqlandı
• Yuxu - Sənan İsmayılovun yeni hekayəsi